TẬP TRUNG THỂ CHẾ VÀ BỨC TRANH XÃ HỘI DÂN SỰ: BẢN PHÂN TÍCH CHIẾN LƯỢC VỀ MỐI TƯƠNG QUAN GIỮA TỔ CHỨC QUYỀN LỰC VÀ BẢO VỆ PHẨM GIÁ CON NGƯỜI TRONG TIẾN TRÌNH HỘI NHẬP

Bài phân tích này mổ xẻ toàn diện tiến trình tái cấu trúc thể chế quy mô lớn diễn ra trong giai đoạn từ giữa năm 2024 đến giữa năm 2025, hướng tới Đại hội Đảng lần thứ 14 vào đầu năm 2026. Bằng việc tổng hợp và đối chiếu các hệ thống dữ liệu thực tế, bài viết làm rõ mâu thuẫn nội tại giữa xu hướng tập trung hóa quyền lực tuyệt đối, việc siết chặt không gian xã hội dân sự thông qua các văn bản pháp quy mới (như Nghị định 126/2024/NĐ-CP, Nghị định 147/2024/NĐ-CP, Nghị định 121/2025/NĐ-CP) với các cam kết quốc tế mang tính ràng buộc pháp lý, đặc biệt là Chương 13 về Thương mại và Phát triển Bền vững trong Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA). Nhìn từ góc độ triết học chính trị và tinh thần nhân văn, sự thu hẹp các quyền tự do cơ bản, các điều kiện giam giữ khắc nghiệt và xu hướng hình sự hóa các hoạt động phản biện xã hội không chỉ gây tổn hại đến phẩm giá con người, mà còn đe dọa trực tiếp đến tính bền vững của mô hình phát triển quốc gia trong dài hạn.

Chương 1: Bối cảnh tái cấu trúc thể chế và sự thắt chặt không gian xã hội dân sự

Mục 1.1: Tiến trình tập trung hóa quyền lực và các đợt sáp nhập thể chế quy mô lớn

Giai đoạn từ giữa năm 2024 đến giữa năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt lịch sử trong cấu trúc quản trị quốc gia, khi hệ thống chính trị bước vào giai đoạn tăng tốc chuẩn bị cho Đại hội Đại biểu Toàn quốc lần thứ 14 của Đảng Cộng sản Việt Nam, dự kiến diễn ra vào đầu năm 2026. Quá trình này không chỉ đơn thuần là việc quy hoạch nhân sự cho một nhiệm kỳ 5 năm tiếp theo, mà đã trở thành một cuộc cải cách thể chế mang tính triệt để, nhằm củng cố và tập trung hóa quyền lực ở mức độ chưa từng có.

Sự tập trung quyền lực được hiện thực hóa thông qua việc tái bố trí bộ máy nhân sự cấp cao tại các cơ quan an ninh cốt lõi và các cơ quan lãnh đạo Trung ương. Nhằm đảm bảo sự kiểm soát toàn diện và nhất quán, quy trình bổ nhiệm đã ưu tiên quy tụ các nhân sự trung thành, có mối liên kết chặt chẽ về mặt cơ cấu và địa phương. Đáng chú ý, tiến trình sửa đổi Hiến pháp năm 2013 vào tháng 6 năm 2025 đã được đẩy nhanh với một tốc độ kỷ lục: toàn bộ quy trình do Bộ Chính trị chỉ đạo và Quốc hội thông qua chỉ diễn ra vẹn toàn trong 43 ngày. Trong tiến trình này, khoảng thời gian dành cho việc lấy ý kiến đóng góp của công chúng chỉ kéo dài khoảng 1 tháng, khiến hạn chế tối đa khả năng phản biện hay đóng góp sâu rộng từ phía cộng đồng và các tầng lớp nhân dân.

Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của việc tập trung hóa bộ máy là cuộc cải cách hành chính sâu rộng đối với địa giới và tổ chức chính quyền các cấp. Số lượng tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đã bị cắt giảm mạnh mẽ từ 63 xuống còn 34 đơn vị. Đi kèm với đó là việc xóa bỏ hoàn toàn cấp hành chính quận, huyện và thu gọn số lượng bộ, cơ quan ngang bộ từ 30 xuống còn 22. Đợt sáp nhập này đã khiến gần 80.000 vị trí công việc bị cắt giảm trên toàn quốc.

Về mặt lý thuyết quản trị, việc thu gọn bộ máy có thể tạo ra sự tinh giản nhất định trong vận hành ngân sách. Tuy nhiên, dưới góc độ phân tích chính trị học, việc thu hẹp số lượng tỉnh thành và giải thể cấp huyện đồng nghĩa với việc thu hẹp đáng kể số lượng đại biểu tham dự Đại hội Đảng lần thứ 14. Cơ chế này giúp các cấp lãnh đạo Trung ương dễ dàng kiểm soát, định hướng và quản lý kết quả đầu ra của Đại hội. Đồng thời, quyền lực tại địa phương được tích tụ vào tay những người đứng đầu Cấp ủy địa phương do Trung ương chỉ định. Sự gia tăng quyền lực tuyệt đối của lực lượng quản lý chuyên trách, kết hợp với việc tái cấu trúc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam theo hướng siết chặt kiểm soát, đã làm suy giảm đáng kể các cơ chế kiểm soát và cân bằng quyền lực (checks and balances) vốn đã rất mỏng manh.

Mục 1.2: Các văn bản pháp quy mới và sự kiểm soát triệt để với các tổ chức xã hội và tư pháp

Song hành với đợt sáp nhập hành chính là sự xuất hiện của hàng loạt văn bản quy phạm pháp luật mới, thiết lập một hành lang pháp lý thắt chặt đối với các lĩnh vực vốn đòi hỏi tính độc lập cao như tư pháp và các tổ chức hội nhóm quần chúng.

Ngày 11 tháng 6 năm 2025, Nghị định 121/2025/NĐ-CP về tổ chức và hoạt động của luật sư được ban hành, tạo ra một sự thay đổi căn bản trong cơ chế quản lý giới tư pháp. Thay vì giao thẩm quyền cấp, thu hồi và gia hạn thẻ hành nghề luật sư cho Bộ Tư pháp như trước đây, Nghị định 121/2025/NĐ-CP đã chuyển toàn bộ quyền hạn này về tay Chủ tịch Ủy ban Nhân dân và Cấp ủy cấp tỉnh. Sự can thiệp trực tiếp của bộ máy hành chính - chính trị địa phương vào tư cách hành nghề của luật sư đã giáng một đòn nặng nề vào tính độc lập của nghề luật. Các luật sư khi đảm nhận việc bào chữa cho những vụ án nhạy cảm, các nhà hoạt động nhân quyền hoặc các đối tượng bất đồng chính kiến giờ đây phải đối mặt với rủi ro bị tước thẻ hành nghề ngay tại địa phương nếu nội dung bào chữa bị cho là đi ngược lại định hướng của chính quyền.

Ở khu vực các tổ chức phi chính phủ và hội nhóm, Nghị định 126/2024/NĐ-CP ban hành tháng 10 năm 2024 và có hiệu lực từ tháng 11 năm 2024 (thay thế Nghị định 45/2010/NĐ-CP) đã thể chế hóa sự kiểm soát toàn diện của Nhà nước đối với quyền tự do lập hội. Nghị định 126/2024/NĐ-CP bắt buộc các hội có phạm vi hoạt động toàn quốc phải trình Điều lệ lên Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, thay vì Bộ Nội vụ như trước. Điều 5.5, Điều 24.6 và Điều 11.4 của Nghị định này quy định bắt buộc các hội không chỉ tuân thủ Hiến pháp, pháp luật mà còn phải “chấp hành nghiêm chỉnh đường lối, chủ trương của Đảng”, có trách nhiệm “tuyên truyền, phổ biến đường lối của Đảng” và nhân sự lãnh đạo phải có “phẩm chất chính trị tốt”.

Đặc biệt, hệ thống phụ lục đính kèm Nghị định 126/2024/NĐ-CP dài 52 trang với 17 mẫu biểu kê khai khắt khe. Trong đó, Mẫu số 17 (Sơ yếu lý lịch cá nhân) yêu cầu tất cả các nhân sự dự kiến làm lãnh đạo hội phải kê khai chi tiết lịch sử bản thân, trình độ lý luận chính trị, tôn giáo, dân tộc, cùng thông tin chi tiết của 3 thế hệ gia đình (cha mẹ, anh chị em, vợ/chồng, con cái và cả gia đình bên vợ/chồng). Cơ chế kiểm tra lý lịch 3 đời này trở thành một bộ lọc chính trị hiệu quả để cơ quan quản lý phủ quyết sự tham gia của bất kỳ cá nhân nào có thân nhân từng làm việc cho chế độ cũ, những người tham gia các tổ chức tôn giáo chưa được công nhận, hoặc những ai từng bị xử phạt hành chính do bày tỏ ý kiến bất đồng. Nghị định 126/2024/NĐ-CP cũng trao quyền rộng rãi cho cơ quan quản lý được can thiệp vào nhân sự, đình chỉ hoặc giải thể các tổ chức hội bị quy kết là “vi phạm lợi ích quốc gia” - một khái niệm được cố tình diễn giải hết sức mơ hồ.

Chương 2: Mâu thuẫn giữa cam kết quốc tế và thực tế thực thi trong EVFTA

Mục 2.1: Bức tranh vi phạm cam kết về phát triển bền vững và quyền lao động (Chương 13 TSD)

Sự thắt chặt thể chế nội địa đã tạo ra một vết nứt sâu sắc giữa những hành động thực tế của chính quyền và các cam kết mang tính ràng buộc pháp lý quốc tế. Đáng chú ý nhất là các nghĩa vụ được quy định trong Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - Liên minh Châu Âu (EVFTA) và Hiệp định Đối tác và Hợp tác Toàn diện (PCA).

Trong cấu trúc của EVFTA, Chương 13 về Thương mại và Phát triển Bền vững (TSD) quy định rõ ràng nghĩa vụ của các bên trong việc bảo vệ môi trường, tôn trọng các quyền lao động cơ bản theo chuẩn mực của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và đảm bảo sự tham gia tự do, độc lập của các tổ chức xã hội dân sự vào quá trình giám sát thực thi hiệp định. Tuy nhiên, thực tế triển khai lại cho thấy sự không tuân thủ nghiêm trọng từ phía cơ quan quản lý quốc gia.

Thứ nhất, cam kết phê chuẩn Công ước số 87 của ILO về Tự do Lập hội và Bảo vệ Quyền được Tổ chức - vốn từng được hứa hẹn hoàn tất vào năm 2023 - đến nay hoàn toàn bị đình trệ và không có bất kỳ lộ trình rõ ràng nào.

Thứ hai, Luật Công đoàn sửa đổi năm 2024 được thông qua hoàn toàn thiếu vắng các quy định cho phép thành lập các tổ chức đại diện người lao động độc lập ở cấp cơ sở ngoài hệ thống Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam. Mọi hoạt động công đoàn tiếp tục bị đặt dưới sự giám sát và chỉ đạo trực tiếp của hệ thống chính trị thống nhất.

Thứ ba, cơ chế Nhóm Giám sát Độc lập Nội địa (DAG) - một trụ cột của Chương 13 EVFTA - đã bị biến dạng nghiêm trọng. Thay vì bao gồm các tổ chức đại diện độc lập theo đúng quy định tại Điều 13.15.4 của Hiệp định, nhiều thành viên DAG Việt Nam lại là các tổ chức bán công hoặc chịu sự quản lý của Nhà nước. Những đại diện xã hội dân sự độc lập thực sự trong DAG phải đối mặt với sự đe dọa, nhũng nhiễu, thậm chí là nguy cơ bị trừng phạt hình sự nếu đưa ra các ý kiến phản biện thẳng thắn về tình hình thực thi cam kết thương mại.

Hơn nữa, các cơ quan chức năng còn cản trở việc vận hành cơ chế Diễn đàn Dân chủ chung giữa DAG Việt Nam và DAG Châu Âu. Vào tháng 11 năm 2024, DAG Liên minh Châu Âu đã ra tuyên bố công khai bày tỏ sự bất bình sâu sắc trước “sự gia tăng các rào cản” từ phía Việt Nam, chỉ trích việc cơ quan chức năng thực hiện xét duyệt nhân sự khắt khe, từ chối quyền truy cập và tước bỏ tiếng nói của các đại diện xã hội dân sự tại diễn đàn.

Mục 2.2: Phản ứng của các tổ chức quốc tế và làn sóng khiếu nại thương mại

Sự gia tăng trấn áp nhằm vào giới hoạt động phát triển bền vững đã dẫn đến những phản ứng quyết liệt từ cộng đồng quốc tế. Tháng 5 năm 2025, một liên minh các tổ chức nhân quyền quốc tế đã công bố danh sách gồm 40 nhà hoạt động, luật sư và đại diện các tổ chức xã hội dân sự bị bắt giữ và giam biệt giam do liên quan đến các hoạt động thúc đẩy chuyển dịch năng lượng công bằng, bảo vệ môi trường và cải cách chính sách lao động.

Các trường hợp hình sự hóa mang tính điển hình bao gồm:

• Một nữ chuyên gia điều hành tổ chức tư vấn chính sách chuyển dịch năng lượng độc lập hàng đầu (VIETSE) đã bị tuyên án 3,5 năm tù trong một phiên tòa kín tại Hà Nội vào tháng 6 năm 2024 với cáo buộc “chiếm đoạt, mua bán, tiêu hủy tài liệu của cơ quan, tổ chức” theo Điều 342 Bộ luật Hình sự. Hai đồng nghiệp của bà cũng bị bắt giữ và tổ chức này bị ép buộc phải ngừng hoạt động.

• Một luật sư chuyên về lĩnh vực môi trường và phát triển bền vững, người tích cực thúc đẩy sự tham gia của xã hội dân sự vào nhóm DAG, tiếp tục phải thụ án phạt tù 5 năm kể từ tháng 6 năm 2021 dưới cáo buộc “trốn thuế” - một tội danh tài chính thường được sử dụng để trừng phạt các tổ chức phi chính phủ.

• Hai chuyên gia cải cách chính sách lao động hàng đầu bị bắt giữ vào tháng 4 năm 2024 dưới cáo buộc “cố ý làm lộ bí mật nhà nước” theo Điều 337 Bộ luật Hình sự. Vào thời điểm bị bắt, một người đang trong quá trình xây dựng hồ sơ kỹ thuật cho việc phê chuẩn Công ước 87 của ILO, trong khi người còn lại - viện trưởng một viện nghiên cứu chính sách công đoàn - đang tham gia đóng góp ý kiến sửa đổi Luật Công đoàn.

Trước những vi phạm mang tính hệ thống này, vào tháng 2 năm 2025, bốn tổ chức quốc tế gồm FIDH, VCHR, CSW và Global Witness đã chính thức nộp đơn khiếu nại lên Tổng cục Thương mại thuộc Ủy ban Châu Âu (DG-Trade). Đơn khiếu nại tố cáo chính quyền Việt Nam vi phạm nghiêm trọng các nghĩa vụ ràng buộc trong EVFTA và hiện đang được Cơ quan Tiếp nhận Một cửa (Single Entry Point) của Ủy ban Châu Âu thụ lý xem xét.

Cơ chế này mở ra khả năng Liên minh Châu Âu có thể kích hoạt điều khoản trừng phạt thương mại, hoặc áp dụng “Điều khoản Các yếu tố Cốt lõi” (Essential Elements Clause) trong Hiệp định PCA kết hợp với Điều 17.18 và Điều 17.22 của EVFTA để đình chỉ các ưu đãi thuế quan. Đây là một nguy cơ chiến lược trực tiếp đe dọa đến lợi ích kinh tế và hình ảnh quốc tế của quốc gia trong tiến trình hội nhập.

Chương 3: Hệ thống pháp lý chuyên biệt và các biện pháp trừng phạt hành chính - hình sự

Mục 3.1: Việc áp dụng các điều khoản an ninh quốc gia trong Bộ luật Hình sự

Để duy trì sự kiểm soát tuyệt đối đối với đời sống chính trị - xã hội, hệ thống tư pháp tiếp tục sử dụng các điều khoản mơ hồ thuộc Chương các tội xâm phạm an ninh quốc gia trong Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) như một công cụ hiệu quả nhằm trấn áp mọi biểu hiện bất đồng chính kiến.

3 điều khoản được áp dụng phổ biến nhất bao gồm:

1. Điều 109: Tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân.

2. Điều 117: Tội làm, lưu trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.

3. Điều 331: Tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Theo dữ liệu thống kê từ tháng 7 năm 2024 đến tháng 6 năm 2025, có ít nhất 21 cá nhân (bao gồm 4 phụ nữ) bị bắt giữ theo các cáo buộc mang động cơ chính trị. Trong cùng thời gian, ít nhất 17 người đã bị tuyên phạt các mức án tù rất nặng, lên tới 12 năm tù giam. Tổng số tù nhân chính trị đang bị giam giữ trên cả nước đã vượt quá con số 200 người. Bức tranh này đã đẩy thứ hạng tự do báo chí của quốc gia xuống vị trí thứ 173 trên tổng số 180 quốc gia và vùng lãnh thổ trong Bảng xếp hạng Tự do Báo chí Thế giới năm 2025 do Tổ chức Ký giả Không Biên giới (RSF) công bố.

Điểm đáng quan ngại trong thực tiễn áp dụng pháp luật là việc hình sự hóa cả những hoạt động từ thiện và cứu trợ xã hội đơn thuần. Ví dụ điển hình là trường hợp một nhóm 4 nhà hoạt động xã hội bị bắt giữ và tuyên án phạt tù nặng nề chỉ vì đã vận động quyên góp, cung cấp hàng cứu trợ nhân đạo cho những người dân nghèo tại khu vực nông thôn và các nạn nhân chịu ảnh hưởng bởi thiên tai. Việc quy kết các hoạt động thiện nguyện độc lập là “tuyên truyền chống Nhà nước” cho thấy thái độ nghi kỵ tuyệt đối của bộ máy quản lý đối với bất kỳ hình thức tự tổ chức nào của quần chúng nằm ngoài sự kiểm soát của chính quyền.

Không dừng lại ở đó, công cụ hình sự còn được mở rộng để trừng phạt những công dân thực hiện quyền tố cáo tham nhũng. Tháng 12 năm 2024, một công dân tại Cần Thơ bị bắt giam sau khi nộp đơn tố cáo hành vi tham nhũng của cảnh sát địa phương và quan chức Quỹ Đầu tư Phát triển thành phố. Tiếp đó, vào tháng 1 năm 2025, hai công dân tại Đồng Nai bị khởi tố theo Điều 331 chỉ vì đăng tải bài viết trên mạng xã hội phản ánh hành vi tiêu cực của quan chức địa phương. Việc sử dụng Điều 331 để trừng phạt người tố cáo tham nhũng cho thấy một mâu thuẫn lớn: trong khi chính quyền phát động chiến dịch “đốt lò” phòng chống tham nhũng, thì cơ chế pháp lý địa phương lại tước bỏ quyền kiểm sát của người dân, biến việc công khai sai phạm thành hành vi “lợi dụng tự do dân chủ”.

Mục 3.2: Thể chế hóa kiểm soát không gian mạng và các biện pháp siết chặt quyền tự do ngôn luận

Cùng với việc hình sự hóa các hoạt động thực địa, không gian mạng - nơi không gian biểu đạt của công dân phát triển mạnh mẽ nhất trong thập kỷ qua - đã trở thành mục tiêu kiểm soát trọng điểm thông qua các văn bản quy phạm pháp luật mới.

Tháng 11 năm 2024, Chính phủ ban hành Nghị định 147/2024/NĐ-CP về “Quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng” (thay thế Nghị định 72/2013/NĐ-CP). Nghị định 147/2024/NĐ-CP thiết lập một mạng lưới kiểm duyệt kỹ thuật số dày đặc, đặt ra các nghĩa vụ bắt buộc đối với các nền tảng xuyên biên giới (như Facebook, YouTube, TikTok) và các nhà cung cấp dịch vụ Internet trong nước:

• Lưu trữ dữ liệu và xác thực danh tính: Bắt buộc các nền tảng phải lưu trữ thông tin cá nhân của người dùng tại Việt Nam và cung cấp cho cơ quan an ninh khi có yêu cầu. Các tài khoản không xác thực bằng số điện thoại di động chính chủ sẽ không được phép đăng tải thông tin hoặc bình luận.

• Thời gian gỡ bỏ nội dung cưỡng chế: Đặt ra khung thời gian khống chế vô cùng ngắn: trong vòng 48 giờ kể từ khi nhận được yêu cầu từ Bộ Thông tin và Truyền thông hoặc Bộ Công an, các nền tảng phải gỡ bỏ hoàn toàn các nội dung, bài viết bị cho là “chống phá Nhà nước”, “vi phạm an ninh quốc gia”.

• Khóa tài khoản và trang cộng đồng: Bắt buộc nhà cung cấp dịch vụ phải thực hiện việc khóa vĩnh viễn hoặc tạm thời các tài khoản, trang, nhóm cộng đồng đăng tải nội dung bị cơ quan chức năng gắn nhãn vi phạm.

Nghị định 147/2024/NĐ-CP đã tước bỏ hoàn toàn tính riêng tư và sự an toàn của người dùng Internet. Bằng cách ép buộc các doanh nghiệp công nghệ toàn cầu trở thành công cụ kiểm duyệt cho bộ máy an ninh, Nhà nước đã bít kín các khe hở còn lại của quyền tự do biểu đạt. Mọi ý kiến phản biện chính sách, các cuộc thảo luận về quyền con người hay thậm chí những lời phàn nàn về chất lượng dịch vụ công trên không gian mạng giờ đây đều đứng trước nguy cơ bị phát hiện, xóa bỏ và xử lý hình sự.

Chương 4: Thực trạng nhân quyền, điều kiện giam giữ và quyền tự do tôn giáo, bầu cử

Mục 4.1: Bức tranh giam giữ, tù nhân chính trị và điều kiện chấp hành án

Bức tranh nhân quyền không chỉ thể hiện qua các con số bắt giữ mà còn bộc lộ sâu sắc qua điều kiện giam giữ khắt khắc nghiệt trong hệ thống trại giam, nơi phẩm giá con người bị xâm phạm nghiêm trọng.

Về hình phạt tử hình, ngày 25 tháng 6 năm 2025, Quốc hội đã thông qua đề xuất của Bộ Công an về việc bỏ án tử hình đối với 8 tội danh, bao gồm: hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân; phá hủy cơ sở vật chất - kỹ thuật; sản xuất, buôn bán thuốc chữa bệnh giả; vận chuyển trái phép chất ma túy; phá hoại hòa bình, gây chiến tranh xâm lược; gián điệp; tham ô tài sản; và nhận hối lộ. Sau cải cách này, khung pháp lý vẫn giữ lại hình phạt tử hình đối với 10 tội danh.

Mặc dù việc giảm 8 tội danh tử hình là một bước chuyển biến mang tính kỹ thuật, khung hình phạt tử hình còn lại vẫn bao gồm các tội danh ma túy và an ninh quốc gia - những hành vi không đáp ứng tiêu chuẩn “các tội nghiêm trọng nhất” theo Điều 6 của Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Politic (ICCPR). Đồng thời, toàn bộ dữ liệu về số lượng thi hành án tử hình hàng năm vẫn bị đóng dấu “bí mật nhà nước”.

Điều kiện sinh hoạt của tù nhân tử hình vẫn duy trì ở mức hết sức dã man: phạm nhân bị cùm chân liên tục trong các phòng giam biệt lập và chỉ được tháo cùm 15 phút mỗi ngày. Do tiến trình xử lý và hoãn thi hành án kéo dài, nhiều tù nhân đã phải chịu cảnh cùm chân biệt giam suốt hơn 10 năm. Tính đến năm 2025, có ít nhất 17 phạm nhân đã phải sống trong điều kiện tử tù này hơn 15 năm.

Đối với các tù nhân chính trị và tù nhân lương tâm, mặc dù Luật Thi hành án Hình sự năm 2019 quy định nghiêm cấm các hành vi ngược đãi, thực tế áp dụng lại hoàn toàn trái ngược. Các biện pháp kỷ luật như biệt giam kéo dài, cùm chân trong “buồng kỷ luật” vượt quá thời hạn 10 ngày luật định diễn ra phổ biến.

Một trường hợp điển hình là một nhà hoạt động bị biệt giam liên tục hơn 18 tháng tại Trại giam Nam Hà (Hà Tĩnh) chỉ vì chia sẻ đồ ăn cho một tù nhân chính trị khác. Tại Trại giam Số 6 (Nghệ An), việc giam giữ tù nhân trong các “chuồng cọp” - không gian chật hẹp chỉ rộng 1 m² với các thanh sắt nhốt biệt lập khỏi sân tập tập thể - đã buộc các phạm nhân phải tuyệt thực kéo dài 21 ngày vào tháng 10 năm 2024 để đòi hỏi quyền được mở cửa buồng giam vài giờ mỗi tuần.

Bên cạnh đó, việc từ chối chăm sóc y tế thích đáng được sử dụng như một hình thức trừng phạt tâm lý và thể xác đối với tù nhân bất đồng chính kiến. Trường hợp của một nhà báo tự do đang thụ án 11 năm tù tại Trại giam Bố Lá (Bình Dương) là một minh chứng đau lòng: người này rơi vào tình trạng suy kiệt sức khỏe nghiêm trọng, giảm cân dữ dội, khó thở và không thể ăn thức ăn cứng nhưng mọi yêu cầu khám chữa bệnh tại bệnh viện chuyên khoa đều bị ban giám thị trại giam từ chối.

Thêm vào đó, chiến thuật chuyển trại giam đi xa gia đình trên 1.000 km (như việc đưa các phạm nhân ở miền Bắc vào giam giữ tại Quảng Nam hay Bình Dương) tiếp tục được áp dụng triệt để nhằm gây kiệt quệ tài chính và tinh thần của thân nhân. Thậm chí, ngay trong thời gian chấp hành án, tù nhân vẫn có thể bị khởi tố thêm các tội danh mới. Vào tháng 5 năm 2025, một nhà hoạt động quyền đất đai đang thụ án 10 năm tù tại Trại giam An Điềm (Quảng Nam) đã bị khởi tố bổ sung theo Điều 117 chỉ vì viết các khẩu hiệu phản đối chính chế độ giam giữ khắc nghiệt trên tường buồng giam.

Sự việc đau xót nhất là cái chết trong khi bị giam giữ của một nhà sư Phật giáo Tây Tạng vào tháng 3 năm 2025 tại Thành phố Hồ Chí Minh chỉ vài ngày sau khi bị bắt giữ trong một chiến dịch phối hợp giữa lực lượng an ninh nội địa và cơ quan ngoại quốc. Thi thể của vị sư này đã bị hỏa táng bí mật trước khi các đồng sự kịp tiếp cận, đặt ra những nghi vấn nghiêm trọng về hành vi tra tấn dẫn đến tử vong.

Mục 4.2: Tự do tôn giáo, hiện tượng trấn áp xuyên quốc gia và quy trình bầu cử năm 2026

Trong lĩnh vực tôn giáo, Luật Bằng chứng và Tôn giáo năm 2016 tiếp tục duy trì các rào cản hành chính phức tạp, nhằm ép buộc tất cả các tổ chức tôn giáo phải đăng ký và chịu sự quản lý của các tổ chức giáo hội do Nhà nước thành lập.

Tháng 3 năm 2025, ba nhà sư và tín đồ Phật giáo Khmer Krom tại Trà Vinh đã bị bắt giữ và khởi tố theo Điều 331 chỉ vì đăng tải các bài viết trên mạng xã hội, cáo buộc chính quyền địa phương vi phạm quyền tự do tôn giáo và chèn ép cộng đồng bản địa.

Một hiện tượng cực kỳ nguy hiểm gia tăng trong giai đoạn 2024 - 2025 là hoạt động trấn áp xuyên quốc gia (transnational repression) nhắm vào các nhà hoạt động tị nạn tại nước ngoài:

• Tháng 10 năm 2024: Một blogger nổi tiếng đã bị tuyên phạt 12 năm tù giam trong một phiên tòa kín tại Hà Nội theo Điều 117. Người này trước đó đã bị các nhân viên an ninh bắt cóc tại Băng Cốc (Thái Lan) vào tháng 4 năm 2023 và cưỡng bức đưa về nước.

• Tháng 4 năm 2025: Một tu sĩ Phật giáo thực hành hạnh bộ hành đã bị lực lượng cảnh sát Sri Lanka chặn dừng hành trình và buộc phải chấm dứt chuyến đi sau khi chính quyền nhận được văn bản từ Giáo hội Phật giáo Việt Nam quy kết vị tu sĩ này là “mối đe dọa đối với trật tự công cộng và uy tín quốc gia” do không thuộc tổ chức giáo hội chính thức.

• Tháng 9 năm 2024: Tòa án Hình sự Băng Cốc (Thái Lan) đã ra phán quyết chấp thuận yêu cầu dẫn độ một nhà hoạt động sắc tộc Tây Nguyên về Việt Nam. Nhà hoạt động này - người đã được Văn phòng Cao ủy Liên Hợp Quốc về Người Tị nạn (UNHCR) công nhận pháp lý - trước đó đã bị Tòa án trong nước xử vắng mặt 10 năm tù vào tháng một năm 2024 với cáo buộc “khủng bố” theo Điều 113 Bộ luật Hình sự. Việc dẫn độ này đặt nhà hoạt động trước nguy cơ trực tiếp bị tra tấn và ngược đãi khi bị đưa trở lại Việt Nam.

Tất cả những diễn biến siết chặt này hướng tới mốc thời gian quan trọng: cuộc bầu cử Quốc hội khóa mới dự kiến diễn ra vào ngày 15 tháng 3 năm 2026 để bầu 500 đại biểu cơ quan lập pháp. Tuy nhiên, dưới sự chi phối tuyệt đối của Điều 4 Hiến pháp - quy định vai trò lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộng sản - cuộc bầu cử năm 2026 tiếp tục thiếu đi tính cạnh tranh, tự do và minh bạch.

Hội đồng Bầu cử Quốc gia (do Chủ tịch Quốc hội kiêm nhiệm) cùng hệ thống Mặt trận Tổ quốc các cấp sẽ thực hiện quy trình “hiệp thương” nhiều vòng để sàng lọc, loại bỏ tất cả các ứng cử viên tự ứng cử hoặc những người không thuộc danh sách quy hoạch của Đảng. Những cá nhân độc lập cố gắng ra ứng cử không chỉ đối mặt với việc bị gạch tên mà còn đứng trước nguy cơ bị đe dọa, nhũng nhiễu hoặc bắt giam dưới các cáo buộc an ninh quốc gia.

Chương 5: Suy ngẫm triết lý - nhân văn và khuyến nghị cho tiến trình hội nhập phát triển

Mục 5.1: Phẩm giá con người và giá trị cốt lõi của sự phát triển quốc gia bền vững

Nhìn từ nhãn quan triết học chính trị sâu sắc, mọi mô hình tổ chức nhà nước và thể chế quản trị suy cho cùng đều phải lấy việc phục vụ con người, bảo vệ phẩm giá và giải phóng các năng lực sáng tạo của công dân làm mục đích tối cao. Nhà nước không phải là một thực thể siêu nhiên đứng trên xã hội để bắt xã hội phục vụ, mà là một công cụ được cộng đồng ủy quyền nhằm duy trì trật tự pháp lý và tạo điều kiện cho sự mưu cầu hạnh phúc của từng cá nhân.

Sự tập trung hóa quyền lực tuyệt đối, khi đi kèm với việc triệt tiêu các không gian phản biện xã hội dân sự, tạo ra một ảo tưởng về “sự ổn định”. Tuy nhiên, đó chỉ là sự ổn định bề nổi được duy trì bằng nỗi sợ hãi và sự trừng phạt. Một hệ thống chính trị thiếu đi các cơ chế tự sửa lỗi - vốn được cung cấp bởi báo chí độc lập, các tổ chức xã hội và sự tham gia tự do của công dân - sẽ dần rơi vào trạng thái xơ cứng thể chế. Sự im lặng cưỡng bức của xã hội chính là môi trường lý tưởng cho tham nhũng, sự tha hóa quyền lực và các quyết định chính sách sai lầm tích tụ mà không bị phát hiện.

Phẩm giá con người không thể tách rời khỏi các quyền tự do cơ bản: quyền được suy nghĩ, quyền được phát biểu ý kiến, quyền được hội họp và quyền được tin hoặc không tin vào một tôn giáo. Khi một nhà nghiên cứu năng lượng bị bỏ tù vì những phân tích chính sách độc lập, khi một luật sư bị tước thẻ hành nghề vì bảo vệ công lý, hay khi một người dân nghèo bị quy kết tội danh an ninh quốc gia chỉ vì nhận hàng cứu trợ thiên tai, thì đó không chỉ là bi kịch của cá nhân họ. Đó là sự tổn thương sâu sắc đối với lương tri cộng đồng và là sự đẩy lùi văn minh của toàn thể quốc gia.

Một dân tộc muốn vươn mình trở thành một cường quốc phát triển, hiện đại và thịnh vượng không thể dựa trên một lực lượng lao động bị xích tay, một giới tri thức bị bịt miệng và một không gian xã hội bị do thám. Sự phát triển kinh tế thuần túy - nếu không đi kèm với sự tiến bộ về nhân quyền và công lý xã hội - sẽ chỉ tạo ra một mô hình tăng trưởng rỗng ruột, dễ tổn thương trước các biến động toàn cầu và hoàn toàn đi ngược lại tinh thần nhân văn của thời đại.

Mục 5.2: Khuyến nghị chiến lược cho tiến trình đối thoại và thực thi cam kết quốc tế

Đứng trước bối cảnh thách thức hiện nay, nhằm dung hòa giữa yêu cầu phát triển kinh tế - hội nhập quốc tế và nghĩa vụ bảo vệ phẩm giá con người, các bên liên quan cần thực hiện những bước đi chiến lược, cụ thể và mang tính đo lường được.

Đối với Liên minh Châu Âu (EU) và các đối tác quốc tế:

1. Gắn kết điều kiện nhân quyền với ưu đãi thương mại: Kích hoạt mạnh mẽ các cơ chế giám sát trong EVFTA và Hiệp định PCA. Yêu cầu chính quyền Việt Nam phải có những bước tiến cụ thể, mang tính định lượng về nhân quyền như một điều kiện tiên quyết để duy trì các ưu đãi thuế quan.

2. Thành lập cơ chế giám sát độc lập: Thành lập một bộ phận chuyên trách giám sát việc tuân thủ nhân quyền trong khuôn khổ EVFTA, có sự tham gia thực chất của các tổ chức phi chính phủ quốc tế và các đại diện xã hội dân sự độc lập.

3. Ưu tiên giải quyết các trường hợp cá nhân: Đưa danh sách các nhà hoạt động môi trường, chuyên gia chính sách lao động, luật sư và nhà báo đang bị giam giữ thành các “cột mốc đo lường” (benchmark) bắt buộc trong tất cả các cuộc đối thoại nhân quyền hàng năm.

4. Cung cấp sự bảo hộ cho giới hoạt động: Mở rộng các chương trình hỗ trợ, cấp thị thực khẩn cấp và bảo vệ tư pháp cho các nhà hoạt động nhân quyền đối mặt với rủi ro bị trấn áp hoặc trấn áp xuyên quốc gia.

Đối với chính quyền và các cơ quan quản lý Nhà nước:

1. Trả tự do tức thì và vô điều kiện: Chấm dứt việc giam giữ đối với các cá nhân bị khởi tố chỉ vì thực hiện quyền tự do biểu đạt, lập hội, nghiên cứu khoa học và cứu trợ nhân đạo.

2. Sửa đổi căn bản Bộ luật Hình sự: Tiến hành loại bỏ hoặc sửa đổi rõ ràng các điều khoản an ninh quốc gia mơ hồ (Điều 109, Điều 117, Điều 331) để đảm bảo phù hợp với các tiêu chuẩn của Công ước ICCPR mà Việt Nam là quốc gia thành viên.

3. Bỏ Nghị định 126/2024/NĐ-CP và Nghị định 147/2024/NĐ-CP: Thay thế các văn bản kiểm soát này bằng một Luật về Hội hiện đại, tôn trọng quyền tự do thành lập và vận hành các tổ chức phi chính phủ; đồng thời gỡ bỏ các rào cản cưỡng chế trên không gian mạng.

4. Phê chuẩn Công ước 87 của ILO: Hoàn tất tiến trình phê chuẩn Công ước 87 trong năm 2025, sửa đổi Luật Công đoàn để cho phép sự ra đời và hoạt động độc lập của các công đoàn công nhân ở cấp cơ sở.

5. Humanize (Nhân đạo hóa) điều kiện giam giữ: Chấm dứt ngay lập tức chế độ cùm chân tử tù, biệt giam kỷ luật kéo dài và việc sử dụng “chuồng cọp”; đảm bảo quyền tiếp cận y tế đầy đủ cho tất cả các phạm nhân theo Quy tắc Tối thiểu của Liên Hợp Quốc về Xử lý Tù nhân (Quy tắc Nelson Mandela).

6. Tạo dựng môi trường Bầu cử Đa nguyên: Mở rộng không gian cho các ứng cử viên tự do, giảm bớt sự can thiệp của bộ máy sàng lọc chính trị trong cuộc bầu cử Quốc hội năm 2026, hướng tới một thể chế đại diện thực sự phản ánh nguyện vọng của nhân dân.

Chỉ khi nào phẩm giá con người được tôn trọng, các quyền tự do cơ bản được bảo vệ bằng một hệ thống tư pháp độc lập và không gian xã hội dân sự được khai phóng, khi đó quốc gia mới có thể xây dựng được một nền tảng nội lực vững chắc, đủ sức gánh vác những sứ mệnh phát triển lớn lao và tự tin bước đi trên con đường hội nhập toàn cầu.