Ma Trận Kiểm Soát Số Và Phẩm Giá Con Người: Phân Tích Diện Rộng Thực Trạng Kiểm Duyệt Internet Tại Việt Nam Từ Dữ Liệu iMap 2024

Bài phân tích chính luận này mổ xẻ bản chất ma trận kiểm soát không gian mạng tại Việt Nam dựa trên tập dữ liệu thực chứng gồm 4.224.416 phép đo trên 2.296 tên miền do Dự án Giám sát Internet (iMAP) và Mạng lưới Đo kiểm Can thiệp Mạng Mở (OONI) thu thập từ ngày 1/7/2023 đến ngày 30/6/2024. Báo cáo vạch trần nghịch lý cơ bản: trong khi hạ tầng viễn thông phát triển bùng nổ với 78,44 triệu người dùng internet (đạt tỷ lệ thâm nhập 79,1% dân số) cùng mức giá cước thuộc nhóm rẻ nhất thế giới, thì không gian tự do ngôn luận và quyền tiếp cận thông tin lại bị thu hẹp nghiêm ngặt. Thông qua việc phân tích ma trận pháp lý đa tầng, kỹ thuật can thiệp hạ tầng viễn thông (DNS, TCP, TLS, HTTPS) và sức ép cưỡng chế gỡ bỏ nội dung đối với các tập đoàn công nghệ xuyên biên giới (Meta, Google, TikTok), bài viết chỉ rõ hệ lụy triết học - xã hội của sự tự kiểm duyệt, xói mòn tri thức phản biện và suy giảm năng lực sáng tạo quốc gia. Tác phẩm đưa ra góc nhìn phản biện trực diện, đanh thép nhưng thấm đượm tinh thần nhân văn, hướng tới việc bảo vệ phẩm giá con người và đề xuất định hướng quản trị số minh bạch, bền vững.

Chương 1: Bối Cảnh Không Gian Số Việt Nam 2023 - 2024: Sự Bùng Nổ Hạ Tầng Và Nghịch Lý Kiểm Soát

1.1. Bức tranh toàn cảnh hạ tầng viễn thông và mức độ phổ cập internet

Mối quan hệ giữa sự phát triển hạ tầng kỹ thuật số và mức độ tự do dân sự luôn là một trong những chủ đề trung tâm của triết học chính trị hiện đại. Tại Việt Nam, bức tranh toàn cảnh về hạ tầng viễn thông giai đoạn 2023 - 2024 phản ánh một quy mô tăng trưởng ấn tượng về mặt định lượng, tạo nên một diện mạo công nghệ sôi động ở tầm khu vực. Tính đến giữa năm 2024, với quy mô dân số đạt khoảng 99,5 triệu người, Việt Nam đã ghi nhận 78,44 triệu người sử dụng internet, đưa tỷ lệ thâm nhập internet lên mức 79,1%. Sự phổ cập này không chỉ dừng lại ở các chỉ số số lượng người kết nối, mà còn thể hiện qua mức độ gắn kết sâu sắc của người dân vào đời sống số. Trung bình một người dùng tại Việt Nam dành tới 6 giờ 18 phút mỗi ngày để truy cập internet trên các thiết bị. Đặc biệt, xu hướng số hóa di động chiếm vị thế tuyệt đối khi có tới 98,9% người dùng lựa chọn điện thoại thông minh làm phương tiện kết nối chính. Tổng số kết nối di động tế bào được ghi nhận lên tới 168,5 triệu kết nối, vượt xa tổng quy mô dân số thực tế.

Sự bùng nổ về quy mô người dùng được bảo chứng bởi một hệ thống hạ tầng viễn thông có năng lực truyền tải cao và chi phí dịch vụ cực kỳ cạnh tranh trên phạm vi toàn cầu. Theo dữ liệu đo kiểm tốc độ của Ookla vào tháng 8/2024, tốc độ tải xuống trung vị của kết nối di động tại Việt Nam đạt 47,06 Mbps, xếp hạng 58 trên tổng số 144 quốc gia và vùng lãnh thổ được khảo sát. Trong khi đó, dịch vụ internet băng rộng cố định đạt tốc độ tải xuống trung vị là 105,04 Mbps, đưa Việt Nam lên vị trí thứ 43 trong tổng số 181 quốc gia. Đi đôi với chất lượng đường truyền là chính sách giá cước bình dân hóa, tạo điều kiện cho mọi tầng lớp xã hội tiếp cận không gian số. Báo cáo từ Cable.co.uk năm 2024 xác nhận chi phí trung bình cho một gói cước băng rộng cố định hàng tháng tại Việt Nam chỉ ở mức 8,72 USD, đứng thứ 7 trong số 223 quốc gia có mức cước rẻ nhất thế giới. Tương tự, giá cước trung bình cho 1 Gigabyte (1 GB) dữ liệu di động chỉ dừng lại ở mức 0,29 USD, xếp thứ 21 trên 237 quốc gia.

Tuy nhiên, đằng sau những thông số hạ tầng vượt trội và chính sách cước phí hấp dẫn là một cấu trúc thị trường viễn thông mang tính tập trung cao độ dưới sự chi phối trực tiếp hoặc gián tiếp của nhà nước. Ở mảng internet băng rộng cố định, 3 doanh nghiệp hàng đầu gồm Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT - doanh nghiệp nhà nước), Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội (Viettel - doanh nghiệp thuộc Bộ Quốc phòng) và Công ty Cổ phần Viễn thông FPT (doanh nghiệp tư nhân) đã nắm giữ tới 92% thị phần toàn quốc. Đối với thị trường dịch vụ di động, mức độ tích tụ còn diễn ra triệt để hơn khi 3 nhà mạng Viettel, Vinaphone (thuộc VNPT) và Mobifone kiểm soát tới 98,1% thị phần.

Nền tảng hạ tầng rộng khắp này đã thúc đẩy sự phát triển bùng nổ của mạng xã hội và kinh tế số. Với 72,7 triệu người dùng mạng xã hội (tăng 6,5 triệu người, tương ứng mức tăng 9,8% so với đầu năm 2023), các nền tảng như Facebook (72,7 triệu người dùng), TikTok (67,2 triệu người dùng), YouTube (63 triệu người dùng) và Instagram (10,9 triệu người dùng) đã trở thành hạ tầng giao tiếp thiết yếu của xã hội. Quy mô nền kinh tế số Việt Nam được dự báo sẽ vượt mốc 43 tỷ USD vào năm 2025. Thế nhưng, chính sự tập trung hạ tầng vào tay một số ít tập đoàn viễn thông thuộc quyền quản lý của nhà nước đã tạo ra một “điểm nghẽn chiến lược”, cho phép cơ quan quản lý dễ dàng thực thi các biện pháp can thiệp, giám sát và chặn lọc thông tin từ cấp độ trục truyền dẫn quốc gia.

1.2. Thể chế chính trị và định hướng quản trị không gian mạng

Để hiểu rõ động lực đằng sau các chính sách kiểm duyệt internet, cần đặt không gian số vào bối cảnh thể chế chính trị đặc thù của Việt Nam. Hệ thống chính trị Việt Nam vận hành dưới sự lãnh đạo toàn diện và duy nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam. Trong mô hình thể chế này, sự phân chia giữa 3 nhánh quyền lực hành pháp, tư pháp và lập pháp không mang tính đối trọng độc lập như các thể chế dân chủ đại nghị, mà tập trung vào mục tiêu thống nhất quyền lực nhà nước dưới sự chỉ đạo của Đảng. Các sự kiện chính trị quan trọng trong giai đoạn 2023 - 2024, đặc biệt là chiến dịch phòng chống tham nhũng quy mô lớn, dẫn đến sự thay đổi nhân sự cấp cao ở các vị trí nguyên thủ quốc gia và lãnh đạo Chính phủ, đã cho thấy ưu tiên hàng đầu của thể chế là duy trì sự ổn định chính trị, đồng thuận xã hội và an toàn của bộ máy cầm quyền.

Trong định hướng chiến lược của quốc gia, không gian mạng không đơn thuần là một môi trường kỹ thuật phục vụ phát triển kinh tế hay giao lưu văn hóa, mà được xác định là một “lãnh thổ đắc địa” gắn liền với an ninh quốc gia và chủ quyền số. Tầm nhìn quản trị này coi các luồng thông tin không phù hợp, các quan điểm phản biện chính trị hoặc các nội dung xoáy sâu vào các bất cập xã hội là những nguy cơ tiềm ẩn gây mất ổn định trật tự an toàn xã hội. Do đó, tư duy quản trị không gian mạng tại Việt Nam mang đậm tính chất kiểm soát phòng ngừa. Bất chấp việc Hiến pháp năm 2013 có các điều khoản ghi nhận các quyền tự do cơ bản của công dân như tự do ngôn luận, tự do báo chí và quyền tiếp cận thông tin, việc thực thi các quyền này trong thực tế trên không gian mạng lại chịu sự điều chỉnh của một hệ thống quy định hành chính chặt chẽ.

Thực trạng này được phản ánh rõ nét qua các đánh giá định lượng của các tổ chức quốc tế độc lập. Trong Báo cáo Tự do Mạng (Freedom on the Net) năm 2024 do tổ chức Freedom House công bố, Việt Nam tiếp tục bị xếp vào nhóm các quốc gia “Không có tự do” (Not Free) với số điểm khiêm tốn 22 trên thang điểm 100. Tương tự, Chỉ số Tự do Báo chí Thế giới năm 2024 của Tổ chức Ký giả Không Biên giới (RSF) xếp Việt Nam ở vị trí 174 trên tổng số 180 quốc gia và vùng lãnh thổ. Mặc dù chỉ số này có sự cải thiện nhẹ so với vị trí 178 của năm 2023, Việt Nam vẫn nằm trong nhóm các quốc gia có môi trường hoạt động báo chí và truyền thông bị kiểm soát nghiêm ngặt nhất thế giới, chỉ xếp trên một số ít quốc gia có thể chế khép kín.

Nghịch lý lớn nhất của mô hình quản trị này nằm ở chỗ: một mặt, nhà nước khuyến khích người dân đẩy mạnh chuyển đổi số, tham gia vào kinh tế số và sử dụng các dịch vụ công trực tuyến để tối ưu hóa hiệu quả quản lý; mặt khác, nhà nước lại thiết lập một cơ chế giám sát diện rộng đối với các hành vi biểu đạt cảm xúc, chia sẻ thông tin và thảo luận chính trị của chính những người dân đó. Ý thức hệ quản trị số hiện đại tại Việt Nam vì vậy là sự kết hợp giữa tham vọng hiện đại hóa hạ tầng công nghệ nhằm phục vụ tăng trưởng kinh tế và mong muốn duy trì một “màng lọc tư tưởng” để loại bỏ mọi yếu tố bị cho là đe dọa đến sự ổn định của thể chế.

1.3. Khuôn khổ pháp lý đa tầng: Từ an ninh mạng đến bảo vệ dữ liệu cá nhân

Sự kiểm soát trên không gian mạng tại Việt Nam không vận hành một cách tự phát hay thiếu cơ sở, mà được thể chế hóa thông qua một hệ thống khuôn khổ pháp lý đa tầng, đan xen chặt chẽ giữa các luật, nghị định hành chính và bộ luật hình sự. Hệ thống này tạo ra một hành lang pháp lý rộng lớn, cấp quyền hạn tối đa cho các cơ quan quản lý nhà nước trong việc giám sát, can thiệp và xử lý các hoạt động trên mạng.

Nền tảng đầu tiên của khung pháp lý này là Bộ luật Dân sự năm 2015 và Luật Công nghệ Thông tin năm 2006, vốn thiết lập các nguyên tắc cơ bản về quyền riêng tư và giao dịch trên môi trường điện tử. Tuy nhiên, bước ngoặt mang tính quyết định trong tư duy quản lý không gian mạng chỉ thực sự diễn ra với sự ra đời của Luật An ninh mạng năm 2018. Có hiệu lực từ ngày 1/1/2019, Luật An ninh mạng đã mở rộng đáng kể phạm vi điều chỉnh, quy định nghĩa vụ lưu trữ dữ liệu tại Việt Nam (data localization) đối với các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ internet và mạng xã hội trong và ngoài nước. Đồng thời, luật này bắt buộc các nhà cung cấp dịch vụ phải phối hợp chặt chẽ với các cơ quan an ninh trong việc cung cấp thông tin người dùng, xóa bỏ các nội dung bị coi là vi phạm an ninh quốc gia hoặc xâm phạm trật tự an toàn xã hội.

Để cụ thể hóa việc xử phạt các hành vi trên không gian mạng, Chính phủ đã ban hành Nghị định 15/2020/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP), quy định chi tiết mức xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghệ thông tin và giao dịch điện tử. Nghị định này đưa ra các mức phạt tiền nghiêm khắc đối với hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân. Trong thực tiễn áp dụng, các khái niệm như “thông tin sai sự thật” hay “xúc phạm uy tín” thường mang tính định tính cao, tạo ra không gian diễn giải rộng cho các cơ quan chức năng trong việc xử phạt các ý kiến phản biện xã hội hoặc các bài viết than phiền về chất lượng dịch vụ công.

Bên cạnh đó, Nghị định 72/2013/NĐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng vẫn tiếp tục là công cụ quản lý hành chính cốt lõi. Điều 5.1(d) của Nghị định 72 cấm triệt để việc lợi dụng việc cung cấp, sử dụng dịch vụ internet để đưa thông tin xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của tổ chức, danh dự và nhân phẩm của cá nhân. Đối với mảng hoạt động thương mại và quảng cáo, Nghị định 70/2021/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 181/2013/NĐ-CP đã thắt chặt quản lý dịch vụ quảng cáo xuyên biên giới, cấm các thương hiệu, đại lý quảng cáo phát hành sản phẩm truyền thông trên các trang web hoặc tài khoản bị nhà nước đưa vào danh sách đen (Blacklist).

Ở góc độ pháp lý cao nhất, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) chứa đựng các điều khoản mang tính răn đe mạnh mẽ nhất. Các quy định thuộc Chương các tội xâm phạm an ninh quốc gia, đặc biệt là Điều 117 (“Tội làm, trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”) và Điều 331 (“Tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”), thường xuyên được áp dụng để truy tố các trường hợp đăng tải nội dung phản biện chính trị, tố cáo tham nhũng hoặc vận động cho các quyền dân sự trên mạng xã hội.

Gần đây nhất, sự ra đời của Nghị định Bảo vệ Dữ liệu Cá nhân (PDPD) có hiệu lực từ ngày 1/7/2023 đã bổ sung thêm một lớp quản lý mới. Mặc dù về mặt lý thuyết, PDPD hướng tới việc bảo vệ thông tin riêng tư của công dân trước sự xâm phạm của các chủ thể thương mại, nhưng việc thực thi quy định này trong một môi trường thiếu sự giám sát độc lập của tòa án lại dấy lên những lo ngại về nguy cơ gia tăng khả năng truy xuất dữ liệu cá nhân của các cơ quan an ninh.

Sự đan xen của hệ thống pháp luật đa tầng này tạo ra một tình thế pháp lý phức tạp: các quy định chồng chéo, khái niệm mơ hồ và thiếu cơ chế khiếu nại độc lập đã trao quyền lực tùy nghi rất lớn cho bộ máy hành pháp. Kết quả là, đường ranh giới giữa việc bảo vệ an ninh mạng hợp pháp và hành vi xâm phạm các quyền tự do cơ bản của công dân trở nên mờ nhạt, đẩy người dùng internet tại Việt Nam vào trạng thái luôn đối mặt với rủi ro pháp lý khi thực hiện quyền biểu đạt của mình.

Chương 2: Nhận Diện Thực Trạng Kiểm Duyệt Internet Qua Bức Tranh Số Liệu Thực Chứng

2.1. Phương pháp luận OONI/iMAP và quy mô dữ liệu đo kiểm

Để đánh giá một cách khoa học, khách quan và công tâm bản chất của hoạt động kiểm duyệt internet, việc phụ thuộc vào các tuyên bố hành chính hay các phản ánh cảm tính là hoàn toàn không đủ. Cần phải có các bằng chứng thực chứng được thu thập từ chính cấp độ hạ tầng kỹ thuật mạng. Báo cáo Kiểm duyệt Internet Việt Nam 2024 của Dự án Giám sát Internet (iMAP) - được thực hiện bởi tổ chức Sinar Project phối hợp với các đối tác kỹ thuật - đã cung cấp một tập dữ liệu quy mô lớn, phản ánh trung thực trạng thái kết nối mạng tại Việt Nam trong khoảng thời gian từ ngày 1/7/2023 đến ngày 30/6/2024.

Phương pháp luận đo kiểm của iMAP dựa trên nền tảng kỹ thuật của Mạng lưới Đo kiểm Can thiệp Mạng Mở (OONI - Open Observatory Network Interference). OONI Probe là một công cụ phần mềm mã nguồn mở được thiết kế để phát hiện các hình thức can thiệp mạng, bao gồm sự can thiệp vào Hệ thống Tên miền (DNS), việc chặn kết nối TCP/IP, các hành vi giả mạo phản hồi HTTP proxy, cũng như sự can thiệp vào giao thức bảo mật TLS/HTTPS. Quá trình đo kiểm được tiến hành bởi mạng lưới các tình nguyện viên và nghiên cứu viên độc lập chạy ứng dụng OONI Probe trên nhiều hạ tầng mạng khác nhau (ASN) tại Việt Nam.

Tập dữ liệu đầu vào của nghiên cứu trong chu kỳ 2023 - 2024 đạt quy mô đáng kinh ngạc với tổng cộng 4.224.416 phép đo độc lập được thực hiện đối với 2.296 tên miền (domain). Các tên miền này được lựa chọn từ hai danh sách thử nghiệm cốt lõi: Danh sách Thử nghiệm Toàn cầu (Global Test List) gồm 1.666 trang web được theo dõi chuẩn hóa trên toàn thế giới, và Danh sách Thử nghiệm Việt Nam (Vietnam Test List) gồm 417 trang web mang tính đặc thù bản địa, tập trung vào các lĩnh vực tin tức, chính trị, xã hội, tôn giáo và quyền con người.

Dữ liệu đo kiểm theo từng quý trong chu kỳ nghiên cứu được thống kê chi tiết như sau:

• Quý 3/2023 (từ tháng 7 đến tháng 9/2023): Thực hiện 363.306 phép đo trên 2.166 tên miền thuộc 15 ASN; ghi nhận 55 sự cố bị chặn, đạt tỷ lệ chặn 0,02%.

• Quý 4/2023 (từ tháng 10 đến tháng 12/2023): Thực hiện 444.819 phép đo trên 2.077 tên miền thuộc 16 ASN; ghi nhận 87 sự cố bị chặn, đạt tỷ lệ chặn 0,02%.

• Quý 1/2024 (từ tháng 1 đến tháng 3/2024): Thực hiện 1.681.506 phép đo trên 2.166 tên miền thuộc 13 ASN; ghi nhận 1.237 sự cố bị chặn, đạt tỷ lệ chặn 0,07%.

• Quý 2/2024 (từ tháng 4 đến tháng 6/2024): Thực hiện 1.734.785 phép đo trên 2.091 tên miền thuộc 13 ASN; ghi nhận 420 sự cố bị chặn, đạt tỷ lệ chặn 0,02%.

Tổng hợp trong cả chu kỳ một năm, dữ liệu OONI ghi nhận 1.799 lượt đo xác nhận trạng thái bị chặn hoàn toàn, cùng hàng trăm nghìn tín hiệu bất thường (anomalies). Tuy nhiên, để loại bỏ các trường hợp sai lệch do lỗi kỹ thuật ngẫu nhiên của máy chủ (false positives), các nhà nghiên cứu iMAP đã áp dụng quy trình phân tích nâng cao kết hợp giữa thuật toán phân tích tỷ lệ bất thường có trọng số (weighted anomaly ratio) và quá trình xác minh thủ công dựa trên bối cảnh địa phương. Theo phương pháp này, một tên miền được xác định là “Nhiều khả năng bị chặn hoặc Không thể truy cập” (Likely Blocked or Inaccessible) khi tỷ lệ bất thường ở bách phân vị thứ 90 (P90) vượt quá ngưỡng 90% trên các mạng được đo kiểm, hoặc khi ghi nhận sự chuyển hướng IP về địa chỉ chặn của nhà mạng.

Kết quả xử lý dữ liệu cuối cùng xác định: trong tổng số 439 URL thuộc danh sách thử nghiệm trọng điểm, có tới 176 tên miền trải qua tình trạng bị kiểm duyệt hoặc gián đoạn truy cập nghiêm ngặt. Trong đó, có 41 tên miền bị chặn xác thực hoàn toàn (Confirmed Blocked) do phát hiện dấu vết kỹ thuật của trang báo chặn (blockpage), và 135 tên miền nằm trong trạng thái nhiều khả năng bị chặn hoặc hoàn toàn không thể truy cập từ bên trong lãnh thổ Việt Nam.

2.2. Phân tích diện rộng các danh mục website chịu tác động kiểm duyệt

Sức nặng của dữ liệu đo kiểm thực chứng nằm ở khả năng bóc tách bức tranh kiểm duyệt theo từng danh mục nội dung cụ thể. Kết quả xử lý dữ liệu iMAP 2024 cho thấy hoạt động kiểm duyệt internet tại Việt Nam không diễn ra một cách ngẫu nhiên, mà tập trung có mục tiêu vào các nhóm nội dung có khả năng tác động đến nhận thức chính trị và trật tự xã hội.

Dưới đây là chi tiết phân tích trên 32 danh mục website được đo kiểm trong giai đoạn từ ngày 1/7/2023 đến ngày 30/6/2024:

• Danh mục Phản biện Chính trị (Political Criticism - POLR): Đây là nhóm nội dung chịu sự can thiệp thô bạo và triệt để nhất. Trong số 92 tên miền được đo kiểm thuộc danh mục này, không có tên miền nào bị ghi nhận chặn bằng trang báo công khai, nhưng có tới 40 tên miền rơi vào trạng thái nhiều khả năng bị chặn hoặc hoàn toàn không thể truy cập. Tỷ lệ bị chặn và bất thường của danh mục này lên tới 43,48% - mức cao nhất trong toàn bộ các nhóm nội dung. Danh sách các trang web bị vô hiệu hóa truy cập bao gồm các nền tảng báo chí phản biện độc lập, các tổ chức chính trị xã hội và các trang blog cá nhân của các nhà hoạt động, nhà báo tự do. Đáng chú ý, các blog chính luận mới xuất hiện như newosin.wordpress.com hay paulusleson.wordpress.com cũng ngay lập tức ghi nhận tỷ lệ bất thường tối đa, cho thấy cơ chế cập nhật danh sách chặn diễn ra rất nhanh chóng.

• Danh mục Báo chí Truyền thông (News Media - NEWS): Kiểm soát thông tin báo chí là trụ cột cốt lõi của chính sách truyền thông. Trong tổng số 207 tên miền tin tức được đo kiểm, có 1 tên miền bị chặn xác thực (chiếm 0,48%) và 25 tên miền bị xác định nhiều khả năng bị chặn hoặc không thể truy cập (chiếm 12,08%). Các trang tin tức quốc tế có dịch vụ tiếng Việt bị can thiệp kỹ thuật kéo dài bao gồm BBC (www.bbc.com, www.bbc.co.uk), Radio Free Asia (RFA - www.rfa.org), Radio France Internationale (RFI - vi.rfi.fr) và Voice of America (VOA - www.voanews.com, www.voatiengviet.com). Ngoài ra, các dịch vụ tin tức độc lập của cộng đồng người Việt hải ngoại như Vietinfo (vietinfo.eu) - vốn đã thông báo ngừng hoạt động trang web vào tháng 3/2024 để chuyển sang mạng xã hội - vẫn bị chặn hạ tầng triệt để.

• Danh mục Quyền Con người (Human Rights Issues - HUMR): Bảo vệ và quảng bá các giá trị nhân quyền bị nhìn nhận như một mối đe dọa đối với công tác quản lý trật tự. Khảo sát 181 tên miền thuộc danh mục này ghi nhận 15 trang web bị chặn hoặc không thể truy cập, đạt tỷ lệ 8,29%. Các tổ chức nhân quyền uy tín toàn cầu và các hội nhóm dân sự độc lập trong nước đều nằm trong tầm ngắm can thiệp, tiêu biểu như Amnesty International (www.amnesty.org), Human Rights Watch (www.hrw.org), Hội Phụ nữ Nhân quyền Việt Nam (vnwhr.net), Tổ chức Yểm trợ Nhân quyền Việt Nam (vnhrnet.org), Dự án 88 (the88project.org) và BPSOS (www.bpsos.org).

• Danh mục Cờ bạc và Cá cược (Gambling - GMB): Nhằm mục tiêu bảo vệ trật tự xã hội và ngăn chặn dòng vốn chảy ra nước ngoài trái phép, cơ quan quản lý triển khai chặn lọc ráo riết nhóm nội dung này. Khảo sát 37 tên miền cờ bạc ghi nhận 10 trang web bị chặn hoặc không thể truy cập, đạt tỷ lệ bất thường 27,03%. Các trang web cá cược lớn như 1xbet.com, topbet1.com, www.888casino.com hay www.casino.com đều bị vô hiệu hóa kết nối.

• Danh mục Khiêu dâm (Pornography - PORN): Mặc dù không công khai đưa ra các thông báo hành chính, các nhà mạng tại Việt Nam tiến hành chặn lọc lặng lẽ đối với các nền tảng nội dung đồi trụy. Khảo sát 27 tên miền thuộc nhóm này cho thấy 8 trang web bị chặn hoặc khó truy cập, đạt tỷ lệ 29,63%, bao gồm các trang web quy mô lớn như pornhub.com, beeg.com, xvideos.com và xhamster.com.

• Danh mục Tôn giáo (Religion - REL): Khảo sát 93 tên miền liên quan đến các tổ chức, thảo luận tôn giáo ghi nhận 10 trang web bị chặn hoặc không thể truy cập (đạt tỷ lệ 10,75%), bao gồm các trang web của các giáo hội độc lập, các phong trào tôn giáo chưa được nhà nước công nhận chính thức như caodai.com.vn, khmerkrom.org, www.catholic.org và www.chanlyviet.org.

• Danh mục Nền tảng Lưu trữ và Blog (Hosting and Blogging Platforms - HOST): Nhằm ngăn chặn việc sử dụng các nền tảng xuất bản trung gian để lan truyền thông tin phản biện, khảo sát 140 tên miền lưu trữ cho thấy 6 trang web bị chặn (đạt tỷ lệ 4,29%). Đáng chú ý, nền tảng xuất bản tri thức Medium (medium.com) cùng hệ thống phân phối nội dung của nó (cdn-client.medium.com, miro.medium.com) và dịch vụ chia sẻ văn bản Pastebin (pastebin.com) liên tục gặp sự cố gián đoạn truy cập trên diện rộng.

• Danh mục Mạng Xã hội và Giao tiếp (Social Networking & Communication - GRP, COMT, ANON): Các công cụ mạng xã hội phi tập trung hoặc các dịch vụ ẩn danh bị giám sát chặt chẽ. Khảo sát 96 tên miền mạng xã hội ghi nhận 6 trang web bị chặn (6,25%), bao gồm nền tảng Minds (www.minds.com). Các công cụ ẩn danh và vượt rào (ANON) có 3 trên 123 trang bị chặn (2,44%). Các công cụ giao tiếp (COMT) ghi nhận 4 trên 135 trang bị chặn (2,96%). Các ứng dụng giáo dục giới tính (XED) có 3 trên 45 trang bị chặn (6,67%).

• Các danh mục khác: Các nhóm nội dung như Môi trường (ENV) ghi nhận một trang bị chặn xác thực hoàn toàn (hanhtinhtitanic.org - 1,96%); Trò chơi điện tử (GAME) có một trang bị chặn xác thực và 2 trang bị chặn kỹ thuật (5,26%); Thương mại điện tử (COMM), Kinh tế (ECON), Chính phủ (GOVT), Hẹn hò (DATE), Sức khỏe cộng đồng (PUBH) đều ghi nhận tỷ lệ bị chặn dao động từ 2% đến 5%.

Bảng tổng hợp dữ liệu kiểm duyệt theo danh mục từ đo kiểm iMAP/OONI (1/7/2023 - 30/6/2024):

• Phản biện chính trị (POLR): Đo kiểm 92 tên miền; Chặn xác thực 0; Nhiều khả năng bị chặn 40; Tỷ lệ bất thường 43,48%.

• Khiêu dâm (PORN): Đo kiểm 27 tên miền; Chặn xác thực 0; Nhiều khả năng bị chặn 8; Tỷ lệ bất thường 29,63%.

• Cờ bạc (GMB): Đo kiểm 37 tên miền; Chặn xác thực 0; Nhiều khả năng bị chặn 10; Tỷ lệ bất thường 27,03%.

• Báo chí truyền thông (NEWS): Đo kiểm 207 tên miền; Chặn xác thực 1; Nhiều khả năng bị chặn 25; Tỷ lệ bất thường 12,08%.

• Tôn giáo (REL): Đo kiểm 93 tên miền; Chặn xác thực 0; Nhiều khả năng bị chặn 10; Tỷ lệ bất thường 10,75%.

• Quyền con người (HUMR): Đo kiểm 181 tên miền; Chặn xác thực 0; Nhiều khả năng bị chặn 15; Tỷ lệ bất thường 8,29%.

• Mạng xã hội (GRP): Đo kiểm 96 tên miền; Chặn xác thực 0; Nhiều khả năng bị chặn 6; Tỷ lệ bất thường 6,25%.

• Lưu trữ & Blog (HOST): Đo kiểm 140 tên miền; Chặn xác thực 0; Nhiều khả năng bị chặn 6; Tỷ lệ bất thường 4,29%.

• Công cụ ẩn danh (ANON): Đo kiểm 123 tên miền; Chặn xác thực 0; Nhiều khả năng bị chặn 3; Tỷ lệ bất thường 2,44%.

Bức tranh số liệu này minh chứng rằng sự can thiệp mạng tại Việt Nam được thực hiện có chiến lược, nhắm trực tiếp vào những khu vực thông tin có khả năng tạo ra sự thức tỉnh dân trí hoặc phản biện thể chế.

2.3. Bóc tách kỹ thuật kiểm duyệt: Từ can thiệp DNS đến gián đoạn TLS/TCP

Để thực thi việc ngăn chặn người dùng tiếp cận các địa chỉ web nằm trong danh sách cấm, các nhà cung cấp dịch vụ internet (ISP) tại Việt Nam đã triển khai một kho vũ khí kỹ thuật đa dạng trên hạ tầng viễn thông. Nghiên cứu sâu về trường hợp trang web tin tức BBC (www.bbc.com) - một địa chỉ bị kiểm duyệt điển hình - trên 8 Hệ thống Số hiệu Tự do (ASN) chính tại Việt Nam đã bóc tách rõ nét các cơ chế can thiệp này.

Các kỹ thuật kiểm duyệt cốt lõi được ghi nhận bao gồm:

• Thao túng Hệ thống Tên miền (DNS Tampering / Poisoning): Đây là phương thức kiểm duyệt phổ biến và chi phí thấp nhất. Khi người dùng nhập một địa chỉ web vào trình duyệt, yêu cầu truy vấn DNS thay vì trả về địa chỉ IP thực tế của máy chủ đích, sẽ bị máy chủ DNS của nhà mạng can thiệp. Nhà mạng có thể trả về lỗi không tìm thấy tên miền (dns.nxdomain), từ chối trả lời (dns.dns_no_answer), hoặc cố tình trả về một địa chỉ IP giả mạo (DNS Redirection). Trong dữ liệu iMAP 2024, một địa chỉ IP chuyển hướng điển hình được ghi nhận là 103.192.236.94. Địa chỉ IP này dẫn người dùng đến một trang web báo chặn chính thức chứa logo và thông điệp cảnh báo của Trung tâm Giám sát an toàn không gian mạng quốc gia (NCSC) thuộc Bộ Thông tin và Truyền thông. Cảnh báo nêu rõ: “Tên miền 103.192.236.94 đã bị chặn do vi phạm pháp luật (tấn công mạng, lừa đảo, vi phạm bản quyền, dịch vụ không phép…) hoặc chính sách của tổ chức”. Phương thức chặn công khai này cho phép xác nhận chắc chắn 100% hành vi kiểm duyệt (Confirmed Blocked).

• Cản trở giao thức thiết lập kết nối TCP (TCP Tampering / Timeout): Đối với các tên miền sử dụng địa chỉ IP cố định, nhà mạng sẽ can thiệp trực tiếp vào tầng truyền tải (Transport Layer). Bằng cách sử dụng các thiết bị kiểm soát gói tin chuyên dụng nằm giữa đường truyền (Middleboxes), ISP sẽ thả rơi (drop) các gói tin khởi tạo kết nối SYN hoặc gửi lại các gói tin giả mạo để làm gián đoạn quá trình bắt tay 3 bước của giao thức TCP. Người dùng khi truy cập sẽ nhận được lỗi hết thời gian chờ kết nối (tcp.timeout) hoặc kết nối bị từ chối. Dữ liệu OONI ghi nhận kỹ thuật tcp.timeout xuất hiện phổ biến trên các mạng di động và cố định lớn như Viettel (AS7552, AS24086) và Mobifone (AS131429).

• Can thiệp vào giao thức Bảo mật Lớp Truyền tải (TLS / HTTPS Interference): Trong kỷ nguyên hầu hết các trang web đều mã hóa dữ liệu bằng giao thức HTTPS, việc chặn nội dung dựa trên từ khóa hay URL cụ thể trở nên khó khăn hơn. Tuy nhiên, trong quá trình khởi tạo kết nối TLS (TLS Handshake), gói tin “Client Hello” do trình duyệt gửi đi vẫn chứa thông tin tên máy chủ ở dạng rõ (SNI - Server Name Indication). Các thiết bị kiểm duyệt của ISP sẽ soi chiếu trường SNI này với danh sách cấm. Nếu trùng khớp, thiết bị can thiệp sẽ lập tức gửi gói tin TCP RST (Reset) đến cả hai đầu kết nối để ngắt kết nối ngay lập tức (tls.connection_reset, https.connection_reset), hoặc chặn toàn bộ các gói tin tiếp theo dẫn đến lỗi hết thời gian chờ TLS (tls.timeout, https.timeout).

Biểu đồ phân tích phương thức chặn trên trang www.bbc.com trên các nhà mạng tại Việt Nam phản ánh sự phối hợp đa tầng của các kỹ thuật này:

• Tập đoàn VNPT (AS45899): Sử dụng kết hợp giữa dns.nxdomain, https.timeout và tls.timeout.

• Tập đoàn Viettel (AS7552, AS24086): Áp dụng triệt để tcp.timeout, tls.timeout và chuyển hướng DNS về IP của NCSC.

• Công ty FPT Telecom (AS18403): Ghi nhận mật độ cao các lỗi https.connection_reset, tls.connection_reset và dns.timeout.

• Tổng công ty Mobifone (AS131429): Xuất hiện các lỗi dns.likely.blocked, ipv6_error và tls.timeout.

Việc áp dụng đồng thời nhiều kỹ thuật can thiệp từ cấp độ DNS đến tầng bảo mật TLS cho thấy một sự đầu tư bài bản về hạ tầng công nghệ kiểm duyệt. Sự phức tạp kỹ thuật này khiến việc truy cập các nguồn thông tin bị cấm trở nên vô cùng khó khăn đối với người dùng phổ thông, buộc họ phải tìm đến các giải pháp phần mềm vượt rào (VPN) phức tạp hơn.

Chương 3: Ma Trận Chính Sách: Blacklist, Whitelist Và Sức Ép Gỡ Bỏ Nội Dung Trên Nền Tảng Xuyên Biên Giới

3.1. Cơ chế Blacklist/Whitelist và tác động đến hệ sinh thái kinh tế số

Song song với các biện pháp can thiệp kỹ thuật trực tiếp trên hạ tầng viễn thông, cơ quan quản lý nhà nước tại Việt Nam - cụ thể là Bộ Thông tin và Truyền thông - đã phát triển các công cụ quản lý kinh tế - hành chính nhằm siết chặt kiểm soát không gian mạng. Trọng tâm của chiến lược này là việc vận hành song song cơ chế Danh sách Đen (Blacklist) và Danh sách Trắng (Whitelist) đối với các trang web và hoạt động quảng cáo trực tuyến.

Năm 2023, Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử (ABEI) thuộc Bộ Thông tin và Truyền thông đã công bố danh sách Blacklist cập nhật gồm 403 trang web có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Căn cứ theo Nghị định 70/2021/NĐ-CP, các đại lý quảng cáo, các nhãn hàng và các nhà phát hành sản phẩm truyền thông bị nghiêm cấm tuyệt đối việc hợp tác, đặt quảng cáo hoặc dòng tiền doanh thu trên các trang web nằm trong danh sách Blacklist này. Về mặt lý thuyết, danh sách này được truyền thông là công cụ bảo vệ bản quyền, chống cờ bạc trực tuyến và ngăn chặn các hành vi lừa đảo qua mạng. Tuy nhiên, ranh giới giữa việc xử lý vi phạm thương mại và việc trừng phạt các trang thông tin có nội dung phản biện lại hết sức mỏng manh.

Ở chiều ngược lại, Bộ Thông tin và Truyền thông cũng phát hành danh sách Whitelist gồm 2.653 trang web, tài khoản và kênh nội dung đã được “xác thực nội dung”. Các doanh nghiệp, thương hiệu lớn trong và ngoài nước được khuyến khích, thậm chí định hướng đưa dòng vốn quảng cáo vào các nền tảng thuộc Whitelist này để đảm bảo “an toàn thương hiệu” (brand safety) và tuân thủ pháp luật.

Cơ chế Blacklist/Whitelist tạo ra một sức ép kinh tế nặng nề lên toàn bộ hệ sinh thái số:

• Triệt hạ nguồn tài chính của các nền tảng truyền thông độc lập: Bằng cách cắt đứt dòng tiền quảng cáo từ các thương hiệu, cơ quan quản lý đẩy các trang tin tức và blog phản biện vào tình trạng kiệt quệ tài chính, không thể duy trì bộ máy vận hành chuyên nghiệp.

• Biến các đại lý quảng cáo thành công cụ kiểm duyệt trung gian: Các công ty truyền thông và quảng cáo buộc phải tự thiết lập bộ máy kiểm duyệt nội dung nội bộ để rà soát danh sách đối tác, vô hình trung trở thành cánh tay nối dài của cơ quan quản lý trong việc siết chặt không gian biểu đạt.

• Bóp nghẹt tính cạnh tranh bình đẳng trong nền kinh tế số: Các doanh nghiệp công nghệ vừa và nhỏ hoặc các nhà sáng tạo nội dung độc lập nếu không có tên trong Whitelist sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong việc thu hút doanh thu quảng cáo, tạo ra một lợi thế bất bình đẳng cho các cơ quan báo chí và doanh nghiệp truyền thông thuộc sở hữu nhà nước.

Cơ chế này minh chứng cho một tư duy quản trị tinh vi: không chỉ chặn đường truyền dữ liệu bằng kỹ thuật, mà còn bóp nghẹt không gian sống của thông tin từ gốc rễ kinh tế.

3.2. Áp lực pháp lý và sự tuân thủ của các tập đoàn công nghệ toàn cầu

Trong bối cảnh các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới như Facebook, YouTube và TikTok trở thành phương tiện giao tiếp thống trị tại Việt Nam, chiến lược kiểm duyệt của chính phủ đã có sự dịch chuyển quan trọng: từ việc chặn toàn bộ nền tảng sang việc gây sức ép buộc các tập đoàn công nghệ toàn cầu phải tuân thủ các yêu cầu gỡ bỏ nội dung cục bộ (content takedown requests).

Lịch sử thực thi sức ép này đã ghi nhận những biện pháp quyết liệt. Năm 2020, chính quyền đã từng thực hiện biện pháp thắt băng thông các máy chủ nội địa của Facebook để buộc tập đoàn này phải gia tăng tỷ lệ đáp ứng các yêu cầu gỡ bỏ bài viết. Đến năm 2021, Bộ Công an đã yêu cầu Facebook và Google phải bố trí nhân sự trực 24/7 tại Việt Nam để tiếp nhận và xử lý kịp thời các yêu cầu từ phía chính quyền.

Báo cáo minh bạch của Meta (công ty mẹ của Facebook) công bố giai đoạn từ tháng 7 đến tháng 12/2023 cung cấp những con số thực chứng chấn động: Meta đã hạn chế truy cập đối với hơn 2.300 nội dung (bao gồm các bài viết cá nhân, bình luận và trang người dùng) tại Việt Nam. Lý do được đưa ra là các nội dung này bị Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử (ABEI) và Bộ Công an báo cáo vi phạm Điều 5.1(d) của Nghị định 72/2013/NĐ-CP do “bôi nhọ, xúc phạm uy tín của tổ chức, danh dự nhân phẩm của cá nhân”.

Thống kê dồn dập từ các cơ quan quản lý nhà nước cho thấy quy mô can thiệp khổng lồ đối với các nền tảng xuyên biên giới trong giai đoạn từ năm 2018 đến cuối năm 2023:

• Nền tảng Facebook: Đã thực hiện ngăn chặn, gỡ bỏ hơn 15.691 bài viết vi phạm; xóa bỏ 48 hội nhóm có nội dung bị cho là ảnh hưởng xấu đến trẻ em, tin giả hoặc thông tin sai lệch; vô hiệu hóa 353 tài khoản giả mạo đăng tải thông tin xuyên tạc.

• Nền tảng YouTube (Google): Đã gỡ bỏ hơn 2.000 quảng cáo vi phạm trong lĩnh vực y tế, dược phẩm; tiến hành chặn 33 kênh nội dung và xóa bỏ tới 83.082 video bị gắn nhãn vi phạm pháp luật.

• Nền tảng TikTok: Đã gỡ bỏ và ngăn chặn 1.906 liên kết vi phạm, vô hiệu hóa 149 tài khoản và xóa bỏ 3.568 video clip.

Thực trạng này bóc tách một mâu thuẫn triết lý sâu sắc của các tập đoàn công nghệ đa quốc gia. Mặc dù luôn tuyên bố sứ mệnh toàn cầu là “kết nối thế giới” và “bảo vệ tự do ngôn luận”, nhưng khi đứng trước nguy cơ bị đóng cửa tại một thị trường có tới 72,7 triệu người dùng như Việt Nam - nơi mang lại nguồn thu quảng cáo khổng lồ - các gã khổng lồ thung lũng Silicon đã lựa chọn thỏa hiệp. Bằng việc tuân thủ hầu hết các yêu cầu gỡ bỏ nội dung từ chính quyền địa phương, các tập đoàn này đã vô hình trung biến nền tảng của mình thành một không gian bị kiểm duyệt thương mại hóa, nơi phẩm giá và quyền tự do biểu đạt của người dùng bị đánh đổi lấy lợi ích kinh doanh.

3.3. Hệ quả đối với quyền tiếp cận thông tin và tự do ngôn luận

Mạng lưới kiểm duyệt đa tầng - kết hợp giữa chặn lọc hạ tầng, siết chặt kinh tế và bức hại nội dung trên mạng xã hội - đã tạo ra những hệ lụy sâu sắc và trực tiếp đối với quyền cơ bản của công dân được ghi nhận trong Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR) mà Việt Nam là một quốc gia thành viên ký kết gia nhập.

Hệ quả đầu tiên và rõ ràng nhất là sự đứt gãy của dòng chảy thông tin đa chiều. Khi các trang tin tức độc lập, các tổ chức theo dõi nhân quyền và các blog phản biện chính trị bị ngăn chặn triệt để, người dân trong nước bị tước đoạt quyền được tiếp cận với các góc nhìn khách quan, các phân tích độc lập về các sự kiện chính trị - xã hội quan trọng. Thông tin trên không gian mạng bị lệch pha nghiêm trọng, nghiêng hẳn về phía các luồng tuyên truyền chủ lưu của nhà nước.

Hệ quả thứ hai, nguy hiểm hơn, là sự gia tăng của trạng thái “sợ hãi kỹ thuật số” và hiện tượng tự kiểm duyệt (self-censorship). Sự kết hợp giữa các bản án hình sự nghiêm khắc dựa trên Điều 117 và Điều 331 Bộ luật Hình sự dành cho các phát ngôn trên mạng, cùng với khả năng truy xét tài khoản cá nhân của các cơ quan chức năng, đã gieo rắc sự thận trọng thái quá trong cộng đồng người dùng. Người dân, các nhà nghiên cứu, giới trí thức và thậm chí cả các nhà báo chuyên nghiệp bắt đầu tự giác thu hẹp phạm vi biểu đạt của mình. Họ chủ động né tránh các chủ đề nhạy cảm như tham nhũng cấp cao, sai phạm quản lý đất đai, bất cập môi trường hay các cuộc thảo luận về thể chế.

Không gian mạng, vốn được kỳ vọng là một “Quảng trường Công cộng Số” (Digital Public Square) - nơi diễn ra các cuộc tranh luận tri thức sôi nổi để thúc đẩy sự tiến bộ xã hội - nay có nguy cơ biến thành một không gian phẳng lặng, tràn ngập các nội dung giải trí bề nổi và thiếu vắng những tư tưởng phản biện tầm vóc. Sự xói mòn tự do ngôn luận này không chỉ làm tổn thương phẩm giá của những cá nhân khao khát khát vọng chân lý, mà còn tước đi của chính thể cơ hội nhận diện những khuyết tật nội tại để tự sửa chữa và phát triển.

Chương 4: Triết Lý Quản Trị Không Gian Mạng Và Phẩm Giá Con Người Trong Kỷ Nguyên Số

4.1. Sự giằng co giữa an ninh quốc gia và tự do cá nhân

Tập dữ liệu thực chứng từ Báo cáo iMAP 2024 không đơn thuần là những con số thống kê kỹ thuật, mà là sự phản ánh sinh động của cuộc giằng co mang tính triết học kinh điển giữa hai giá trị cốt lõi: An ninh Quốc gia và Tự do Cá nhân.

Trong tư duy của mô hình quản trị nhà nước đương đại tại Việt Nam, khái niệm “An ninh Quốc gia” được mở rộng tới mức bao trùm. An ninh không chỉ là sự bảo vệ an toàn lãnh thổ trước nguy cơ xâm lược từ bên ngoài hay phòng chống tội phạm hình sự thuần túy, mà còn bao hàm sự an toàn tuyệt đối của thể chế chính trị, sự bất khả xâm phạm của hình ảnh lãnh đạo và sự duy trì trạng thái ổn định tư tưởng đơn nhất. Dưới nhãn quan này, bất kỳ luồng thông tin phản biện nào có khả năng làm suy giảm niềm tin của công dân vào bộ máy quản lý đều bị quy buộc là “nguy cơ đe doạ an ninh”, từ đó kích hoạt bộ máy kiểm duyệt và trừng phạt.

Tuy nhiên, từ góc độ triết học nhân văn và quyền con người, tự do tư duy và tự do biểu đạt không phải là những đặc ân do nhà nước ban phát, mà là những thuộc tính tự nhiên, gắn liền với phẩm giá vốn có của mỗi con người (inherent human dignity). Con người, với tư cách là một sinh thể có lý trí, chỉ có thể phát triển toàn diện tiềm năng sáng tạo và năng lực tư duy khi được sống trong một môi trường cho phép hoài nghi, tìm kiếm sự thật và tự do trao đổi ý tưởng. Việc sử dụng quyền lực nhà nước để can thiệp vào dòng chảy thông tin, quyết định thay công dân điều gì được đọc, điều gì được xem và điều gì được nói, về bản chất là một sự hoài nghi đối với năng lực nhận thức của nhân dân, làm suy giảm phẩm giá trí tuệ của con người.

Sự giằng co này đặt ra một bài toán triết học sâu sắc: Liệu một quốc gia có thể đạt được sự an ninh vững chắc lâu dài trên nền tảng của sự kiểm soát thông tin và sự im lặng cưỡng ép? Lịch sử phát triển của các văn minh nhân loại đã chứng minh rằng, sự ổn định dựa trên sự đè nén tư tưởng chỉ là sự ổn định bề ngoài mang tính tạm thời. Một thể chế thực sự khỏe mạnh và an toàn là thể chế có đủ khả năng dung nạp các tiếng nói phản biện, lấy sự minh bạch làm nền tảng và lấy sự đồng thuận tự nguyện của người dân làm thước đo cho tính chính đáng của quyền lực.

4.2. Hệ lụy triết học - xã hội của sự tự kiểm duyệt và xói mòn phản biện phát triển

Hệ lụy nguy hiểm nhất của chiến lược kiểm duyệt internet không nằm ở số lượng 176 tên miền bị chặn hay 83.082 video bị xóa, mà nằm ở những tác động ngầm ẩn, dài hạn lên cấu trúc tâm lý và tri thức của toàn xã hội. Sự hiện diện thường trực của bộ máy giám sát số đã tạo ra một hiện tượng mà triết gia Michel Foucault từng mô tả qua hình ảnh “Nhà tù Toàn cảnh” (Panopticon): khi người dân biết rằng mình có thể bị theo dõi và xử phạt bất cứ lúc nào trên mạng, họ sẽ tự cài đặt một “viên cảnh sát” ngay trong tư duy của chính mình.

Hiện tượng tự kiểm duyệt đại chúng dẫn đến những tổn thương triết học - xã hội vô cùng nghiêm trọng:

• Tình trạng “Thủ tiêu Phản biện Phát triển”: Mọi sự phát triển của khoa học, kinh tế và chính trị đều bắt nguồn từ tinh thần phản biện, từ khả năng chỉ ra những điểm sai lầm của các mô hình hiện hành. Khi giới trí thức, các chuyên gia và công dân không còn cảm thấy an toàn để đưa ra các ý kiến trái chiều, xã hội sẽ rơi vào bẫy “Tư duy Đồng điệu” (Groupthink). Các chính sách vĩ mô thiếu đi sự phản biện độc lập sẽ dễ dàng mắc phải các sai lầm chiến lược đắt giá nhưng chậm được phát hiện và sửa chữa.

• Sự xói mòn Vốn Xã hội và Niềm tin Công cộng: Khi không gian mạng bị lấp đầy bởi các thông tin chiều hướng một phía và các phản biện bị triệt hạ, niềm tin của người dân vào truyền thông chính thống và các thông điệp quản lý sẽ bị suy giảm. Xã hội hình thành trạng thái “bất tin ngầm”, nơi người dân tìm kiếm tin đồn trên các kênh ngầm hoặc rơi vào trạng thái thờ ơ, lãnh cảm đối với các vấn đề chung của đất nước.

• Sự suy giảm Năng lực Sáng tạo Quốc gia: Kỷ nguyên kinh tế tri thức và trí tuệ nhân tạo đòi hỏi sự tự do tư duy ở mức độ cao nhất. Một môi trường thông tin bị ngăn cấm, nơi các nền tảng xuất bản tri thức như Medium hay các công cụ chia sẻ mã nguồn bị gián đoạn truy cập, sẽ trực tiếp cản trở khả năng hội nhập và sáng tạo của thế hệ trẻ, biến quốc gia thành kẻ đi sau về mặt tri thức trong cuộc đua toàn cầu.

Sự trừng phạt đối với các tiếng nói phản biện vì vậy không chỉ là tổn thất của riêng cá nhân họ, mà là một tổn thất đo đếm được đối với sự phát triển bền vững của toàn thể dân tộc.

4.3. Đề xuất chiến lược hướng tới môi trường mạng minh bạch, nhân bản và bền vững

Để thoát khỏi vòng xoáy kiểm soát tiêu cực và xây dựng một không gian số lành mạnh, phục vụ đắc lực cho sự phát triển con người và đất nước, chính quyền Việt Nam cần có những bước chuyển đổi chiến lược mang tính đột phá trong tư duy và hành động quản trị.

Dựa trên tinh thần thượng tôn pháp luật và bảo vệ phẩm giá con người, các khuyến nghị chiến lược được đề xuất bao gồm:

• Cải cách Hệ thống Pháp luật theo Tiêu chuẩn Quốc tế về Quyền Con người: Cần tiến hành rà soát, sửa đổi các điều khoản pháp lý mang tính định tính mơ hồ trong Luật An ninh mạng, Nghị định 15/2020/NĐ-CP, cũng như Điều 117 và Điều 331 Bộ luật Hình sự. Nội dung sửa đổi phải đảm bảo tính xác định, rõ ràng của luật pháp, tương thích hoàn toàn với các cam kết quốc tế trong Công ước ICCPR mà Việt Nam đã phê chuẩn. Cần xác lập một ranh giới rõ ràng giữa các hành vi vi phạm an ninh thực sự và quyền phản biện chính trị chính đáng của công dân.

• Minh bạch hóa Công tác Quản lý và Chặn lọc Thông tin: Thay vì thực hiện các biện pháp chặn lọc ngầm ẩn bằng kỹ thuật DNS/TLS hay gây sức ép kinh tế thiếu công khai, cơ quan quản lý nhà nước cần thiết lập cơ chế công khai hoàn toàn danh sách các trang web bị chặn, kèm theo lý do pháp lý cụ thể và căn cứ từ quyết định của Tòa án. Người dân và chủ sở hữu trang web phải có quyền khiếu nại công khai và bình đẳng trước một cơ quan tư pháp độc lập khi cho rằng quyền tiếp cận thông tin của mình bị xâm phạm bất hợp pháp.

• Bỏ cơ chế Kiểm duyệt Kinh tế Tùy nghi (Blacklist/Whitelist): Cần bãi bỏ việc sử dụng các danh sách hành chính để can thiệp vào quyết định thương mại của các doanh nghiệp quảng cáo và nhãn hàng. Việc xử lý các vi phạm thương mại hay bản quyền trên mạng phải tuân theo đúng quy định của Luật Sở hữu Trí tuệ và phải được phán quyết bởi tòa án chuyên trách, tránh việc biến công cụ kinh tế thành phương tiện kiểm duyệt tư tưởng ngầm.

• Xây dựng Cơ chế Đối thoại và Tự quản cùng Cộng đồng Số: Thay vì coi các tập đoàn công nghệ xuyên biên giới và cộng đồng người dùng là đối tượng kiểm soát, nhà nước nên đóng vai trò bên điều phối, thúc đẩy cơ chế tự quản (co-regulation) và nâng cao năng lực nhận thức thông tin (media literacy) cho người dân. Sự nâng cao dân trí và khả năng đề kháng tư duy của công dân mới là lá chắn vững chắc nhất trước tin giả và thông tin độc hại, chứ không phải là các bức tường lửa kiểm duyệt.

• Tôn trọng và Bảo vệ Sự Đa dạng Tư tưởng như một Động lực Phát triển: Lãnh đạo quốc gia cần thay đổi nhãn quan về phản biện xã hội, nhìn nhận các ý kiến trái chiều như những tài nguyên tri thức quý giá giúp hoàn thiện chính sách. Việc tạo dựng một môi trường mạng an toàn, mở và tự do sẽ là chất xúc tác mạnh mẽ nhất để giải phóng sức sáng tạo của nhân dân, thu hút nguồn lực trí tuệ toàn cầu và khẳng định vị thế của Việt Nam như một quốc gia hiện đại, văn minh và tự tin trên trường quốc tế.

Kết Luận

Bức tranh kiểm duyệt internet tại Việt Nam giai đoạn 2023 - 2024, được bóc tách từ 4.224.416 phép đo thực chứng của iMAP và OONI, đã phơi bày toàn bộ ma trận kiểm soát đa tầng mà nhà nước đang vận hành trên không gian số. Từ việc can thiệp kỹ thuật trên hạ tầng viễn thông tập trung, siết chặt hành lang pháp lý đa tầng, vận hành các công cụ cưỡng chế kinh tế Blacklist/Whitelist, cho đến việc khuất phục các tập đoàn công nghệ toàn cầu gỡ bỏ hàng nghìn nội dung, ma trận này đang tạo ra những rào cản nghiêm trọng đối với quyền tự do ngôn luận và quyền tiếp cận thông tin của người dân.

Tuy nhiên, lịch sử phát triển của công nghệ và tư tưởng con người đã chứng minh rằng: tri thức và khát vọng tự do là những luồng sóng không thể bị ngăn chặn vĩnh viễn bởi bất kỳ bức tường lửa hay ma trận pháp lý nào. Việc theo đuổi một mô hình quản trị dựa trên sự kiểm duyệt và sợ hãi có thể mang lại sự im lặng bề ngoài trong ngắn hạn, nhưng sẽ phải trả giá bằng sự xói mòn tri thức, sự suy giảm năng lực sáng tạo và sự bất ổn tiềm ẩn trong dài hạn.

Đã đến lúc nhà nước cần thực hiện một cuộc chuyển đổi lịch sử trong tư duy quản trị: chuyển từ tư duy kiểm soát đè nén sang tư duy khai phóng và kiến tạo môi trường tự do; lấy sự minh bạch pháp lý và phẩm giá con người làm trung tâm cho mọi chính sách số. Chỉ khi không gian mạng trở thành một môi trường an toàn, tự do và rộng mở cho tất cả mọi người, Việt Nam mới có thể giải phóng toàn bộ tiềm năng trí tuệ của dân tộc, xây dựng một xã hội thịnh vượng, công bằng, văn minh và thực sự bền vững trong kỷ nguyên số.