Phá Vỡ “Vùng Xám” An Sinh: Chiến Lược Mở Rộng Bảo Hiểm Xã Hội Cho Khu Vực Hộ Kinh Doanh Tại Việt Nam

Khu vực hộ kinh doanh từ lâu đã đóng vai trò là “bệ đỡ” tạo sinh kế và việc làm phi chính thức cho hàng triệu lao động tại Việt Nam, nhưng đồng thời cũng tồn tại như một “vùng xám” an sinh xã hội khổng lồ với tỷ lệ bao phủ bảo hiểm xã hội ở mức báo động. Sự đứt gãy giữa các khuôn khổ pháp luật lao động, thuế và an sinh xã hội, kết hợp với rào cản chi phí tuân thủ, nghịch lý thu nhập bấp bênh và sự chia cắt dữ liệu giữa các cơ quan quản lý nhà nước, đã biến giấc mơ bảo vệ an sinh toàn dân thành một thách thức thể chế cam go. Bài phân tích này giải mã toàn diện các nút thắt cơ chế, đánh giá định lượng các kịch bản chính sách từ Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và định hình lộ trình thực thi đột phá cho giai đoạn 2026 - 2030 nhằm bảo vệ phẩm giá và quyền lợi chính đáng của lực lượng lao động trong khu vực này.

Xem tóm tắt bằng web tương tác TẠI ĐÂY.

Phần 1: Bức tranh toàn cảnh về Khu vực Hộ kinh doanh tại Việt Nam và Thách thức Bao phủ Bảo hiểm Xã hội

1.1. Quy mô, đặc điểm kinh tế - xã hội và vai trò của khu vực Hộ kinh doanh trong nền kinh tế

Khu vực hộ kinh doanh tại Việt Nam đang vận hành như một thực thể kinh tế song trùng: vừa là động lực tăng trưởng nội địa sống động, vừa là nơi lưu trú của vô số tổn thương kinh tế - xã hội. Theo các số liệu thống kê thực chứng, Việt Nam hiện có khoảng 5,2 triệu đến 5,5 triệu hộ kinh doanh đang hoạt động trên phạm vi toàn quốc. Khối kinh tế này đóng góp tới 30% - 33% vào Tổng sản phẩm quốc nội (GDP), khẳng định vị thế trụ cột không thể phủ nhận trong cấu trúc tổng cầu và lưu thông hàng hóa dịch vụ. Về mặt lao động, khu vực hộ kinh doanh thu hút từ 8,5 triệu đến 9,5 triệu lao động phi nông nghiệp, chiếm hơn 50% tổng số lao động phi nông nghiệp phi chính thức của cả nước.

Tuy nhiên, đằng sau những đóng góp định lượng ấn tượng đó là một thực trạng tổ chức sản xuất hết sức manh mún. Quy mô lao động bình quân của mỗi hộ kinh doanh cực kỳ nhỏ bé, chỉ dao động từ 1,8 đến 2,2 lao động/hộ. Đáng chú ý, hơn 80% hộ kinh doanh có quy mô dưới 3 lao động. Cấu trúc lao động mang đậm tính chất quan hệ gia đình, với tỷ lệ lao động gia đình không hưởng lương (unpaid family worker) chiếm tới 25% - 30% tổng số lao động làm việc tại các hộ.

Về mặt thể chế, Nghị định số 01/2021/NĐ-CP của Chính phủ về đăng ký doanh nghiệp đã định hình hành lang quản lý hộ kinh doanh, trong khi Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017 (Luật số 04/2017/QH14) đặt ra kỳ vọng chuyển đổi các hộ kinh doanh đủ điều kiện thành doanh nghiệp. Ở cấp độ chiến lược vĩ mô, Nghị quyết số 28-NQ/TW năm 2018 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội đã xác định rõ mục tiêu bao phủ bảo hiểm xã hội toàn dân, xem đây là nhiệm vụ chính trị trọng tâm để đảm bảo công bằng xã hội.

Dù vậy, bản chất rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở sự phân mảnh sâu sắc trong mô hình vận hành. Do quy mô siêu nhỏ, hầu hết hộ kinh doanh nằm hoàn toàn bên ngoài các công cụ quản trị doanh nghiệp hiện đại. Tư duy quản lý nhà nước duy trì suốt nhiều thập kỷ qua vẫn vô hình trung coi hộ kinh doanh là một kênh sinh kế phụ mang tính tự phát, thay vì nhìn nhận họ như một thực thể kinh tế chính thức cần bảo hộ và quản lý chuyên nghiệp. Sự lơi lỏng và phân tán này dẫn đến việc hàng triệu lao động tại đây bị đẩy văng ra khỏi guồng quay của các chính sách lao động, an toàn vệ sinh lao động và đặc biệt là hệ thống bảo hiểm xã hội.

1.2. Thực trạng phân hóa giữa HKD có đăng ký kinh doanh và HKD phi chính thức

Cấu trúc khu vực hộ kinh doanh tại Việt Nam bị đào sâu bởi sự phân hóa hai tầng rõ rệt giữa nhóm chính thức hóa một phần và nhóm hoàn toàn chìm trong nền kinh tế ngầm. Trong tổng số khoảng 5,2 triệu hộ kinh doanh, hiện chỉ có khoảng 1,9 triệu đến 2,0 triệu hộ kinh doanh thực hiện đăng ký kinh doanh chính thức với chính quyền địa phương và được cấp mã số thuế, chiếm tỷ lệ khiêm tốn từ 36% - 38%. Ở chiều ngược lại, có tới hơn 3,2 triệu đến 3,5 triệu hộ kinh doanh đang hoạt động hoàn toàn phi chính thức, đứng ngoài mọi hệ thống quản lý đăng ký kinh doanh và quản lý thuế (chiếm từ 62% - 64%).

Ngay cả đối với nhóm 36% - 38% hộ kinh doanh đã có đăng ký kinh doanh, mức độ “chính thức hóa” vẫn chỉ dừng lại ở vỏ bọc hành chính sơ khai. Khoảng 85% hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh lựa chọn phương pháp nộp thuế khoán (flat-tax method) thay vì áp dụng phương pháp kê khai doanh thu và chi phí thực tế. Chỉ có khoảng 5% - 7% hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh thực hiện đầy đủ sổ sách kế toán, hóa đơn và chứng từ theo đúng chuẩn mực quy định.

Khuôn khổ pháp lý hiện hành, bao gồm Luật Quản lý thuế năm 2019 (Luật số 38/2019/QH14) và Thông tư số 40/2021/TT-BTC của Bộ Tài chính, đã quy định cơ chế nghĩa vụ thuế và quản lý đối với hộ kinh doanh. Tuy nhiên, sự vận hành của hệ thống này lại vô tình tạo ra một “bẫy phi chính thức” (informality trap) nguy hiểm. Đối với đa số chủ hộ kinh doanh, việc đăng ký kinh doanh chính thức không mang lại những quyền lợi vượt trội về tiếp cận tín dụng ngân hàng, mặt bằng kinh doanh hay sự bảo vệ pháp lý, nhưng lại làm phát sinh ngay lập tức các chi phí tuân thủ và nghĩa vụ thuế.

Nghịch lý lớn nhất nằm ở sự lệch pha trầm trọng giữa quản lý thuế và quản lý lao động. Cơ quan thuế chỉ tập trung ấn định và thu thuế khoán dựa trên doanh thu ước tính, hoàn toàn không yêu cầu hay áp đặt nghĩa vụ minh bạch số lượng lao động thực tế tại hộ kinh doanh. Sự tách rời này tạo kẽ hở cho các hộ kinh doanh che giấu quy mô lao động, cắt giảm chi phí an sinh, đẩy người lao động vào trạng thái hoàn toàn không được bảo vệ.

1.3. Mức độ tham gia BHXH hiện tại và “khoảng trống chính sách” đối với chủ HKD và người lao động

Thực trạng bao phủ bảo hiểm xã hội trong khu vực hộ kinh doanh hiện nay phản ánh một bức tranh vô cùng u xám. Tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc của người lao động trong khu vực hộ kinh doanh đạt mức cực kỳ thấp, dưới 5% tổng số lao động có hưởng lương. Đối với các chủ hộ kinh doanh - những người trực tiếp chèo lái và chịu đựng mọi rủi ro thị trường - tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện cũng chỉ đạt mức tiệm cận đáy: từ 1,0% - 1,5% trên tổng số chủ hộ.

Một yếu tố đẩy sự rủi ro lên đỉnh điểm là trạng thái vô danh về mặt pháp lý của quan hệ lao động. Hơn 90% người lao động làm việc tại các hộ kinh doanh không có hợp đồng lao động bằng văn bản, mọi thỏa thuận chỉ dừng lại ở giao kết bằng lời nói. Đồng thời, hơn 98% chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh chưa bao giờ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc cho chính bản thân mình, bởi khuôn khổ pháp lý trước đây không xếp họ vào diện đối tượng đóng bắt buộc. Hậu quả trực tiếp là tỷ lệ lao động hộ kinh doanh được nhận trợ cấp thất nghiệp hoặc thụ hưởng các chế độ an sinh ngắn hạn như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động tiệm cận mức 0%.

Bản chất của tình trạng này bắt nguồn từ “khoảng trống chính sách” (Policy Gap) kéo dài suốt thập kỷ qua. Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 (Luật số 58/2014/QH13) tại Điều 2 đã loại trừ chủ hộ kinh doanh ra khỏi danh sách đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Dù Bộ luật Lao động năm 2019 (Luật số 45/2019/QH14) tại Điều 13 đã mở rộng khái niệm hợp đồng lao động bao gồm mọi thỏa thuận có trả công và chịu sự quản lý, nhưng việc thiếu chế tài thực thi triệt để đã khiến quy định này bị vô hiệu hóa trên thực tế.

Mặc dù Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi năm 2024 đã bước đầu bổ sung chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh vào diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, nhưng khoảng trống trong quá khứ đã để lại hệ lụy vô cùng nặng nề. Cùng với đó, thiết kế của trụ cột bảo hiểm xã hội tự nguyện hiện tại tỏ ra hoàn toàn triệt tiêu động lực tham gia của người dân do thiếu hụt các chế độ ngắn hạn cấp thiết như thai sản hay ốm đau. Người lao động và chủ hộ kinh doanh không tìm thấy bất kỳ lợi ích thiết thân ngắn hạn nào để đánh đổi một phần thu nhập ít ỏi hàng ngày cho một lời hứa hưu trí xa xôi sau vài thập kỷ.

Phần 2: Khuôn Khổ Pháp Lý và Những “Điểm Nghẽn” Cơ Chế trong Quản Lý HKD & BHXH

2.1. Đánh giá tính tương thích và sự đứt gãy giữa Luật BHXH 2014, Bộ luật Lao động 2019 và Nghị định 01/2021/NĐ-CP

Sự đứt gãy thể chế giữa các văn bản quy phạm pháp luật đang tạo ra một “mê cung” quản lý khiến việc thực thi chính sách an sinh xã hội đối với khu vực hộ kinh doanh rơi vào bế tắc. Dữ liệu khảo sát thực tế ghi nhận khoảng 92% các hợp đồng lao động tại các hộ kinh doanh là thỏa thuận miệng. Theo các điều tra chuyên sâu của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), có tới 78% chủ hộ kinh doanh hoàn toàn không nhận thức được rằng việc thuê mượn lao động từ 1 tháng trở lên bắt buộc phải ký hợp đồng lao động bằng văn bản và trích đóng bảo hiểm xã hội.

Hệ lụy của sự mù mờ pháp lý này là vô cùng nghiêm trọng: hơn 80% vụ việc cơ quan bảo hiểm xã hội phát hiện chủ hộ kinh doanh đóng sai đối tượng hoặc phải thực hiện truy thu bảo hiểm xã hội xuất phát trực tiếp từ sự thiếu thống nhất trong việc xác định tư cách “người sử dụng lao động” giữa Luật Bảo hiểm xã hội 2014 và Nghị định số 01/2021/NĐ-CP.

Nguyên nhân cốt lõi của sự đứt gãy này nằm ở sự vây hãm về mặt khái niệm pháp lý. Bộ luật Lao động năm 2019 (Điều 2 và Điều 14) tiếp cận quan hệ lao động theo bản chất thực tế: hễ có việc làm, có trả lương và chịu sự quản lý giám sát thì được xác định là quan hệ lao động, không phụ thuộc vào tên gọi hay hình thức của hợp đồng. Ngược lại, Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 (Điều 2) lại căn cứ một cách cơ học vào “hợp đồng lao động có thời hạn từ một tháng trở lên”. Quy định cứng nhắc này tạo ra kẽ hở khổng lồ cho các hộ kinh doanh lách luật bằng các giao kết miệng vô hình.

Mặt khác, Nghị định số 01/2021/NĐ-CP (Điều 79 đến Điều 87) quy định hộ kinh doanh do một cá nhân hoặc các thành viên hộ gia đình đăng ký thành lập, nhưng lại không ban cho hộ kinh doanh tư cách pháp nhân độc lập. Điều này khiến vị thế pháp lý của chủ hộ kinh doanh rơi vào trạng thái bất định: họ vừa là người sử dụng lao động đối với người làm thuê, lại vừa là người lao động trực tiếp tạo ra thu nhập cho chính mình. Sự thiếu nhất quán này làm cho bộ máy thực thi hành chính hoàn toàn lúng túng khi xác định nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, biến việc áp dụng luật pháp thành một quá trình khiên cưỡng và thiếu nghiêm túc.

2.2. Xung đột giữa Luật Quản lý Thuế (chế độ thuế khoán) và nguyên tắc xác định thu nhập làm căn cứ đóng BHXH

Một điểm nghẽn thể chế nghiêm trọng khác cản trở việc đưa khu vực hộ kinh doanh vào lưới an sinh chính là xung đột lợi ích giữa chính sách quản lý thuế và chính sách bảo hiểm xã hội. Hiện nay, khoảng 85% - 88% trong số 1,9 triệu hộ kinh doanh có đăng ký thuế nộp thuế theo phương pháp khoán. Do cơ chế khoán dựa trên sự thỏa thuận và ấn định, doanh thu thực tế của các hộ kinh doanh thường bị kê khai thấp hơn từ 30% đến 60% so với thực tế nhằm giảm thiểu tối đa nghĩa vụ thuế phải nộp. Dữ liệu thực tế cho thấy không có quá 3% hộ kinh doanh thuế khoán thực hiện lưu trữ tiền lương, bảng lương hoặc chứng từ thanh toán lương định kỳ làm cơ sở xác định quỹ lương đóng bảo hiểm xã hội.

Mâu thuẫn này phát sinh từ hai nguyên tắc quản lý hoàn toàn trái ngược nhau. Luật Quản lý thuế năm 2019 (Điều 51) và Thông tư số 40/2021/TT-BTC (Điều 7) vận hành chế độ thuế khoán dựa trên mức ấn định doanh thu ước tính theo chu kỳ. Trong khi đó, Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 (Điều 89) đòi hỏi căn cứ tính đóng phải dựa trên tiền lương thực tế hoặc thu nhập cụ thể được minh bạch hóa trên chứng từ tài chính.

Chính cơ chế thuế khoán đã vô tình tạo ra động lực ẩn giấu doanh thu và quy mô lao động. Các chủ hộ kinh doanh lo ngại rằng nếu họ khai báo trung thực danh sách lao động và bảng lương thực tế để đóng bảo hiểm xã hội, cơ quan thuế sẽ lập tức sử dụng chính dữ liệu này để truy thu hoặc áp đặt một mức thuế khoán cao hơn nhiều cho các năm tiếp theo. Phản ứng tự vệ tất yếu của hộ kinh doanh là lựa chọn né tránh kép: vừa khai thấp doanh thu với cơ quan thuế, vừa giấu giếm người lao động đối với cơ quan bảo hiểm xã hội. Xung đột giữa hai mục tiêu thu ngân sách và bao phủ an sinh đã đẩy hệ thống quản lý nhà nước vào thế tự triệt tiêu lẫn nhau.

2.3. Vấn đề tư cách pháp lý của Chủ hộ kinh doanh và bất cập trong việc bắt buộc tham gia BHXH theo Luật BHXH sửa đổi

Thực tiễn quản lý bảo hiểm xã hội đối với chủ hộ kinh doanh từng trải qua những nốt trầm lịch sử gây tổn hại nghiêm trọng đến niềm tin công chúng. Do hiểu sai quy định và hướng dẫn thiếu thống nhất của hệ thống bảo hiểm xã hội địa phương, hơn 200.000 chủ hộ kinh doanh trên toàn quốc đã bị thu bảo hiểm xã hội bắt buộc “nhầm” hoặc “sai quy định” trong suốt giai đoạn từ năm 2003 đến năm 2021. Khi sự việc bị phát giác, việc dừng thu và giải quyết quyền lợi hưu trí cho những chủ hộ đã đóng hàng chục năm rơi vào bế tắc pháp lý, biến thành một scandal hành chính kéo dài, đòi hỏi Bảo hiểm xã hội Việt Nam phải ban hành Công văn số 2154/BHXH-TST để rà soát và xử lý hậu quả.

Chính từ vết thương lịch sử này, khi Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi năm 2024 chính thức bổ sung chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh vào diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, sự hoài nghi và phản ứng từ cộng đồng vẫn vô cùng lớn. Các khảo sát của ILO chỉ ra rằng 64% chủ hộ kinh doanh tỏ ra cực kỳ e ngại và lo lắng trước quy định bắt buộc mới nếu không có các cơ chế chuyển tiếp linh hoạt. Đáng lo ngại hơn, khoảng 42% chủ hộ kinh doanh hiện nay đã ngoài 45 tuổi. Họ đối mặt với nguy cơ sinh học rõ rệt: khó có thể đóng đủ số năm tối thiểu để hưởng lương hưu trước khi tuổi già và sức yếu ập đến.

Về mặt thể chế, Bộ luật Dân sự năm 2015 tại Điều 101 quy định trách nhiệm tài sản của hộ gia đình kinh doanh gắn liền với toàn bộ tài sản của các thành viên. Không giống như các công ty trách nhiệm hữu hạn hay công ty cổ phần có sự tách biệt tuyệt đối giữa tài sản doanh nghiệp và tài sản cá nhân, tài sản của chủ hộ kinh doanh hòa lẫn hoàn toàn với tài sản gia đình. Nếu áp dụng các biện pháp cưỡng chế hành chính trích tài khoản, phong tỏa tài sản hoặc xử phạt vi phạm hành chính về trốn đóng bảo hiểm xã hội một cách cơ học đối với chủ hộ kinh doanh, hệ thống quản lý sẽ vấp phải lực cản xã hội dồn dập, tiềm ẩn nguy cơ đứt gãy sinh kế của hàng triệu gia đình.

Phần 3: Phân Tích Dữ Liệu Thực Chứng - Rào Cản Tác Động Tới Quyết Định Tham Gia BHXH Của HKD

3.1. Rào cản tài chính: Chi phí đóng 25,5% và biên lợi nhuận mỏng của HKD quy mô siêu nhỏ

Động lực tham gia bảo hiểm xã hội của hộ kinh doanh trước hết phải được giải mã qua lăng kính kinh tế vi mô khắt khe. Hiện nay, tổng mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc theo quy định là 25,5% tiền lương tháng (người sử dụng lao động đóng 17,5%, người lao động đóng 8%). Nếu cộng thêm bảo hiểm y tế (4,5%) và bảo hiểm thất nghiệp (2%), tổng gánh nặng trích nộp an sinh lên tới 32% quỹ lương. Đây là một con số quá sức chịu đựng đối với cấu trúc tài chính mỏng giòn của khối hộ kinh doanh.

Trái ngược với quy mô lợi nhuận lớn của các doanh nghiệp chính thức, tỷ suất lợi nhuận bình quân của các hộ kinh doanh quy mô siêu nhỏ tại Việt Nam chỉ dao động ở mức rất khiêm tốn: từ 8% đến 12% trên tổng doanh thu. Dữ liệu điều tra thực chứng của ILO cho thấy, 71% chủ hộ kinh doanh khẳng định việc phải gánh chịu chi phí đóng bảo hiểm xã hội 25,5% sẽ lập tức làm sụt giảm từ 15% đến 25% lợi nhuận ròng hàng tháng của hộ gia đình. Ở phía người lao động, khoảng 58% lao động làm việc tại các hộ kinh doanh có thu nhập thực tế dưới 6 triệu đồng/tháng. Đối với nhóm thu nhập yếu thế này, việc phải trích nộp 10,5% thu nhập hàng tháng cho các quỹ an sinh bị họ coi là một tổn thất dòng tiền trực tiếp, đe dọa ngay lập tức đến khả năng chi trả cho các nhu cầu sinh hoạt thiết yếu hàng ngày.

Cơ sở pháp lý quy định mức đóng (Điều 85, Điều 86 Luật Bảo hiểm xã hội 2014, Nghị định số 146/2018/NĐ-CP và Luật Bảo hiểm thất nghiệp năm 2013) được thiết kế dựa trên giả định về một quỹ lương cố định và ổn định của khu vực công nghiệp. Khi áp đặt nguyên mẫu này vào khu vực hộ kinh doanh, hệ thống đã tạo ra một gánh nặng chi phí cố định áp lên một dòng tiền cực kỳ biến động. Cả chủ hộ lẫn người lao động rơi vào trạng thái “đồng thuận ngầm”: họ bắt tay nhau thỏa thuận không ký hợp đồng và không đóng bảo hiểm xã hội để nhận toàn bộ thu nhập bằng tiền mặt, chấp nhận tự gánh chịu mọi rủi ro an sinh trong tương lai để đổi lấy sự tồn tại tài chính trước mắt.

3.2. Rào cản hành chính và chi phí tuân thủ: Quy trình thủ tục, quản lý sổ sách và giao dịch điện tử

Bên cạnh gánh nặng tài chính trực tiếp, chi phí tuân thủ hành chính phi tiền tệ cũng tạo ra một bức tường ngăn cách hộ kinh doanh tiến về phía hệ thống an sinh chính thức. Kết quả khảo sát thực địa cho thấy hơn 65% chủ hộ kinh doanh không sử dụng bất kỳ phần mềm kế toán hay máy tính văn phòng nào trong việc quản lý vận hành hàng ngày. Mọi hoạt động thu chi đều được ghi chép thủ công hoặc nhẩm tính.

Thời gian trung bình để một chủ hộ kinh doanh nghiên cứu, hoàn tất các thủ tục đăng ký ban đầu và kê khai biến động lao động hàng tháng cho cơ quan bảo hiểm xã hội ước tính tiêu tốn từ 8 đến 12 giờ/tháng. Đáng chú ý, tỷ lệ hộ kinh doanh sở hữu chữ ký số doanh nghiệp (CA) để thực hiện các giao dịch điện tử chỉ đạt khoảng 18% - 20%. Có tới 82% chủ hộ kinh doanh phản ánh rằng các biểu mẫu, quy trình báo tăng giảm lao động do cơ quan bảo hiểm xã hội ban hành (theo Quyết định số 595/QĐ-BHXH và Quyết định số 505/QĐ-BHXH) quá phức tạp, ngôn từ mang tính hủ hóa hành chính, được thiết kế cho các doanh nghiệp lớn có bộ phận nhân sự chuyên trách chứ hoàn toàn không phù hợp với một cơ sở kinh doanh chỉ có 1 đến 2 người.

Sự lệch pha này biến các quy định hành chính thành một thứ “thuế thời gian” đắt đỏ. Đối với một chủ hộ kinh doanh vừa phải làm quản lý, vừa trực tiếp bán hàng và giao hàng, việc phải bỏ ra hàng chục giờ mỗi tháng để vật lộn với các thủ tục giấy tờ hoặc các phần mềm kê khai phức tạp bị coi là một sự lãng phí nguồn lực vô ích. Việc thiếu vắng các công cụ công nghệ đơn giản, linh hoạt dành riêng cho hộ kinh doanh đã và đang đẩy nhóm đối tượng này ra xa khỏi hệ thống dịch vụ công.

3.3. Tâm lý, mức độ hiểu biết và mức độ tin tưởng vào hệ thống an sinh xã hội của chủ HKD và người lao động

Khoảng trống nhận thức và sự suy giảm niềm tin công chúng đang cấu thành một rào cản tâm lý vô hình nhưng vô cùng kiên cố. Các con số điều tra thực tế mang lại nhiều trăn trở: chỉ có 22% chủ hộ kinh doanh và 14% người lao động làm việc tại các hộ kinh doanh hiểu đúng và đầy đủ về quyền lợi dài hạn của chế độ hưu trí và tử tuất. Đáng ngạc nhiên hơn, có tới hơn 60% người lao động tại khu vực này nhầm lẫn hoàn toàn giữa bảo hiểm xã hội tự nguyện do Nhà nước bảo trợ với các sản phẩm bảo hiểm nhân thọ thương mại của các công ty cổ phần.

Báo cáo phân tích của ILO chỉ ra rằng 48% người tham gia khảo sát bày tỏ sự nghi ngại sâu sắc về tính ổn định dài hạn của quỹ bảo hiểm xã hội cũng như nguy cơ trượt giá, mất giá của đồng tiền khi họ nhận lại tiền lương hưu sau 20 đến 30 năm đóng góp. Tâm lý bất an này, kết hợp với các quy định khắt khe của Luật Bảo hiểm xã hội 2014 (Điều 60) và sự thiếu hụt thông tin chính thống từ Đề án đổi mới truyền thông bảo hiểm xã hội (Quyết định số 1676/QĐ-TTg), đã đẩy tỷ lệ lao động tại hộ kinh doanh chọn rút bảo hiểm xã hội một lần khi nghỉ việc lên tới hơn 35%.

Đây chính là biểu hiện rõ nét của một cuộc khủng hoảng niềm tin và khoảng trống thông tin nghiêm trọng. Phương thức truyền thông bảo hiểm xã hội suốt nhiều năm qua mang nặng tính hành chính, khẩu hiệu, chỉ tuyên truyền một chiều về nghĩa vụ mà thiếu đi những phân tích tài chính minh bạch, thiếu những ví dụ thực chứng sinh động về giá trị bảo hiểm rủi ro. Khi niềm tin vào sự bảo toàn giá trị đồng tiền trong dài hạn bị lung lay, người lao động tự nhiên nảy sinh tâm lý ưu tiên dòng tiền ngắn hạn, coi tiền mặt trong tay hôm nay giá trị hơn một lời hứa an sinh mơ hồ của nhiều thập kỷ sau.

3.4. Tính linh hoạt kém của chế độ BHXH hiện hành đối với đặc thụ thu nhập bấp bênh, biến động của HKD

Một điểm nghẽn mang tính bản chất kỹ thuật của chính sách bảo hiểm xã hội hiện hành là sự cồng kềnh, cứng nhắc, hoàn toàn không tương thích với nhịp thở kinh tế của khu vực hộ kinh doanh. Thu nhập của hơn 68% hộ kinh doanh mang tính chất biến động mạnh theo mùa vụ, thời tiết và chu kỳ tiêu dùng; mức chênh lệch doanh thu giữa tháng cao điểm (như lễ, Tết) và tháng thấp điểm có thể lên tới 300% - 400%. Tỷ lệ hộ kinh doanh buộc phải tạm ngừng hoạt động kinh doanh từ một đến 3 tháng trong năm do các yếu tố mùa vụ chiếm khoảng 28%.

Thế nhưng, Luật Bảo hiểm xã hội 2014 (Điều 87) và Nghị định số 115/2015/NĐ-CP lại bắt buộc phương thức đóng bảo hiểm xã hội phải thực hiện định kỳ đều đặn hàng tháng dựa trên một mức tiền lương ấn định cố định. Quy định cứng nhắc này khiến 54% hộ kinh doanh cực kỳ lo ngại họ sẽ lập tức bị rơi vào trạng thái nợ đóng, chậm đóng và bị phạt lãi suất trong những tháng kinh doanh thua lỗ, đứt gãy dòng tiền. Khảo sát của ILO ghi nhận có tới 79% chủ hộ kinh doanh tha thiết mong muốn chính sách cho phép họ lựa chọn phương thức đóng linh hoạt theo quý, theo 6 tháng, hoặc được đóng theo một tỷ lệ phần trăm trích từ doanh thu thực tế thay vì mức tiền lương ấn định.

Sự mâu thuẫn giữa “khung quy định cứng nhắc” và “thực tế kinh doanh linh hoạt” phản ánh tư duy thiết kế chính sách thời kỳ công nghiệp hóa cổ điển: lấy mô hình công nhân làm việc trong các nhà máy có lương cố định làm chuẩn mực duy nhất, rồi ép buộc toàn bộ các hình thức lao động tự do, hộ gia đình phải tuân theo. Khi hệ thống thiếu đi các cơ chế tạm dừng đóng, bảo lưu đóng linh hoạt hoặc điều chỉnh mức đóng theo biến động thu nhập, nó không chỉ triệt tiêu động lực tham gia mà còn vô tình biến những hộ kinh doanh gặp khó khăn ngắn hạn thành những kẻ vi phạm pháp luật.

Phần 4: Lỗ Hổng Dữ Liệu và Sự Thiếu Liên Thông Giữa Các Cơ Quan Quản Lý Nhà Nước

4.1. Thực trạng manh mún, phân tán dữ liệu giữa Cơ quan Thuế, Đăng ký Kinh doanh (KH&ĐT) và Cơ quan BHXH

Sự chia cắt và manh mún trong hệ thống quản lý dữ liệu nhà nước hiện nay đang tạo ra những “lỗ đen” thông tin khổng lồ, khiến mọi nỗ lực bao phủ an sinh xã hội bị vô hiệu hóa. Về mặt con số, Cơ quan Thuế hiện nắm giữ dữ liệu của khoảng 1,9 triệu mã số thuế hộ kinh doanh; cơ quan Đăng ký kinh doanh (thuộc Sở Kế hoạch và Đầu tư và Phòng Tài chính - Kế hoạch cấp huyện) lưu trữ hồ sơ đăng ký của hàng triệu hộ; nhưng Cơ quan Bảo hiểm xã hội chỉ rà soát và tiếp cận được dưới 15% tổng tập dữ liệu này.

Tỷ lệ khớp nối dữ liệu tự động giữa Cơ sở dữ liệu Thuế và Cơ sở dữ liệu Bảo hiểm xã hội về hộ kinh doanh đạt mức thấp kỷ lục: dưới 10%. Hơn 70% các đợt đối soát dữ liệu lao động và hộ kinh doanh giữa hai ngành vẫn phải thực hiện thủ công bằng cách chuyển giao các file Excel hoặc văn bản giấy theo từng đợt rà soát định kỳ. Sự đứt gãy này dẫn đến những chênh lệch dữ liệu phi lý: hàng trăm nghìn hộ kinh doanh đã ngừng hoạt động hoặc giải thể trên thực tế nhưng vẫn tồn tại ảo trên cơ sở dữ liệu đăng ký kinh doanh, trong khi hàng triệu hộ kinh doanh đang hoạt động kinh doanh sôi động hàng ngày lại hoàn toàn vô hình trong cơ sở dữ liệu của cơ quan thuế và bảo hiểm xã hội.

Dù đã có Quy chế phối hợp công tác số 1999/QC-BHXH-TCT, Nghị định số 47/2020/NĐ-CP về kết nối chia sẻ dữ liệu số, và Luật Căn cước năm 2023 làm nền tảng, trạng thái “ốc đảo dữ liệu” (Data Silos) vẫn tồn tại dai dẳng. Các cơ quan quản lý vận hành dữ liệu theo tư duy khép kín, coi dữ liệu thuộc thẩm quyền quản lý của bộ ngành mình là một tài sản riêng. Việc thiếu vắng một công cụ định danh duy nhất cho hộ kinh doanh kết nối xuyên suốt từ mã số đăng ký kinh doanh, mã số thuế đến Mã định danh cá nhân (VNeID) đã làm gãy đứt hoàn toàn chuỗi truy xuất thông tin, triệt tiêu khả năng phát hiện và quản lý đối tượng của bộ máy an sinh.

4.2. Hạn chế trong công tác thanh tra, kiểm tra và tài phán vi phạm quy định BHXH tại khu vực phi chính thức

Năng lực thực thi pháp luật và tài phán vi phạm bảo hiểm xã hội tại khu vực hộ kinh doanh đang đối mặt với sự phá sản về mặt mô hình vận hành. Lực lượng thanh tra lao động trên toàn quốc hiện nay chỉ vỏn vẹn có khoảng 500 đến 600 thanh tra viên chuyên trách. Tính bình quân, một thanh tra viên phải gánh vác trách nhiệm giám sát hơn 10.000 thực thể kinh doanh. Với một nguồn lực mỏng giòn như vậy, tỷ lệ hộ kinh doanh được thanh tra, kiểm tra về việc tuân thủ pháp luật lao động và bảo hiểm xã hội hàng năm chỉ đạt dưới 0,5% trên tổng số hộ đang hoạt động.

Thực tế kiểm tra cho thấy hơn 95% các vụ việc xử phạt vi phạm hành chính về nợ đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội đều tập trung vào các doanh nghiệp quy mô vừa và lớn. Hầu như chưa có vụ việc nào xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hộ kinh doanh. Nhìn dưới góc độ chi phí - hiệu quả hành chính, chi phí để tổ chức một cuộc thanh tra trực tiếp tại chỗ đối với một hộ kinh doanh quy mô 2 lao động thường cao hơn gấp nhiều lần so với tổng số tiền bảo hiểm xã hội có thể truy thu được.

Các văn bản pháp luật hiện hành như Luật Thanh tra năm 2022 (Luật số 11/2022/QH15), Nghị định số 12/2022/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động, và Điều 216 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) về tội trốn đóng bảo hiểm xã hội đều được thiết kế dựa trên năng lực tài chính và quy mô quản trị của doanh nghiệp. Khi đem áp dụng nguyên mẫu các công cụ cưỡng chế khắt khe này vào hộ kinh doanh, hệ thống vấp phải sự “bất khả thi về năng lực thực thi” (Enforcement Capacity Deficit). Mức phạt tiền hành chính quá cao không những không có tác dụng giáo dục hay răn đe, mà còn có thể đè bẹp sinh kế, buộc hộ kinh doanh phải đóng cửa vĩnh viễn hoặc tháo chạy hoàn toàn vào hoạt động chui.

4.3. Bài học từ cơ chế “đăng ký một cửa” và tích hợp dữ liệu quản lý lao động

Cải cách hành chính trong thời gian qua đã chứng minh rằng liên thông quy trình chính là chìa khóa tháo gỡ điểm nghẽn. Việc triển khai mô hình đăng ký kinh doanh và đăng ký thuế liên thông theo Nghị định số 01/2021/NĐ-CP đã tạo ra bước tiến lớn, giúp rút ngắn thời gian thành lập hộ kinh doanh từ 10 ngày xuống chỉ còn 3 ngày làm việc. Tuy nhiên, một nghịch lý lớn là thủ tục đăng ký bảo hiểm xã hội lại bị bỏ lại phía sau, hoàn toàn đứng ngoài quy trình một cửa này. Chủ hộ kinh doanh sau khi hoàn tất đăng ký kinh doanh và thuế vẫn phải tự mình lặn lội trải qua một quy trình độc lập, phiền hà khác tại cơ quan bảo hiểm xã hội.

Khảo sát của ILO chỉ ra rằng có tới 86% chủ hộ kinh doanh đồng tình và ủng hộ mạnh mẽ cơ chế “Tất cả trong một” (All-in-one): khi thực hiện thủ tục đăng ký kinh doanh hoặc kê khai thuế ban đầu, hệ thống sẽ tự động hoàn tất luôn thủ tục đăng ký bảo hiểm xã hội cho chủ hộ và người lao động. Bài học quốc tế từ các quốc gia áp dụng thành công cơ chế Monotax (như Uruguay hay Hàn Quốc) cho thấy: việc tích hợp nghĩa vụ thuế và đóng bảo hiểm xã hội thành một giao dịch tài chính duy nhất đã giúp gia tăng tỷ lệ bao phủ an sinh khu vực lao động tự do lên từ 30% đến 50% chỉ trong vòng 5 năm.

Tại Việt Nam, dù đã có Nghị định số 122/2020/NĐ-CP về phối hợp liên thông thủ tục đăng ký doanh nghiệp, lao động, bảo hiểm xã hội, và Đề án 06 của Thủ tướng Chính phủ về phát triển dữ liệu dân cư, nhưng sự chuyển biến trong ngành bảo hiểm xã hội vẫn còn chậm chạp. Tâm lý e ngại rủi ro quản lý quỹ và tư duy giữ nguyên quy trình nghiệp vụ nội bộ đã ngăn cản sự bứt phá. Thiếu đi một cơ chế phân định rõ trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp xã/phường và cơ quan thuế trong việc đôn đốc, giám sát nghĩa vụ an sinh ngay từ khâu cấp phép kinh doanh, hệ thống quản lý an sinh sẽ tiếp tục bỏ lỡ thời cơ vàng để chính thức hóa khu vực hộ kinh doanh.

Phần 5: Đánh Giá Các Kịch Bản/Khung Chính Sách Đề Xuất Từ ILO Cho Việt Nam

5.1. Kịch bản 1: Mở rộng BHXH bắt buộc toàn diện đối với Chủ HKD có đăng ký kinh doanh - Lộ trình, tác động và điều kiện

Kịch bản đầu tiên do ILO đưa ra mang tính đột phá và áp đặt thể chế mạnh mẽ: đưa ngay lập tức toàn bộ khoảng 1,9 triệu đến 2,0 triệu chủ hộ kinh doanh đã có đăng ký kinh doanh vào diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Về mặt quy mô, chính sách này dự báo sẽ làm tăng ngay số người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc thêm khoảng 11% - 12% so với tổng số người đang tham gia trên toàn quốc. Về mặt tài chính vĩ mô, việc này sẽ đem lại nguồn tăng thu khổng lồ cho quỹ hưu trí và tử tuất, ước tính đạt từ 15.000 tỷ đến 22.000 tỷ đồng/năm (tính trên căn cứ đóng tối thiểu bằng mức lương tối thiểu vùng).

Tuy nhiên, kịch bản này chứa đựng những rủi ro phản tác dụng cực kỳ nghiêm trọng. Các mô hình dự báo rủi ro tuân thủ cảnh báo rằng: nếu áp đặt bắt buộc đồng loạt mà không có giai đoạn đệm hay hỗ trợ tài chính, sẽ có tới 30% - 40% hộ kinh doanh lựa chọn giải thể đăng ký chính thức để chuyển sang hoạt động “chui” phi chính thức nhằm né tránh nghĩa vụ trích đóng.

Bản chất của nguy cơ này nằm ở “tác động tiêu cực ngoài dự kiến” (Unintended consequences). Thay vì giúp chính thức hóa nền kinh tế, chính sách có thể châm ngòi cho một làn sóng tháo chạy khỏi hệ thống đăng ký kinh doanh, làm trầm trọng thêm tình trạng phi chính thức. Bên cạnh đó, áp đặt bắt buộc chủ hộ kinh doanh phải đóng bảo hiểm xã hội nhưng Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi 2024 lại chưa cung cấp đầy đủ các quyền lợi bảo vệ thiết thân tương thích như người lao động (như chế độ trợ cấp thất nghiệp hay tai nạn lao động) sẽ tạo ra một sự bất bình đẳng thể chế sâu sắc, gây xói mòn niềm tin và kích động sự phản ứng từ cộng đồng kinh doanh hộ gia đình.

5.2. Kịch bản 2: Cơ chế phân kỳ (Phased approach) dựa trên quy mô lao động, phương pháp nộp thuế và doanh thu

Để khắc phục cú sốc chính sách của Kịch bản một, Kịch bản 2 đề xuất một lộ trình phân kỳ bước tiến gồm 3 giai đoạn rõ rệt:

• Giai đoạn một (Năm 1 - 2): Tập trung bắt buộc đối với nhóm hộ kinh doanh nộp thuế theo phương pháp kê khai (khoảng 100.000 - 150.000 hộ) và nhóm hộ kinh doanh có từ 3 lao động trở lên (khoảng 300.000 hộ). Đây là những hộ có quy mô lớn, quản trị tốt và dòng tiền ổn định.

• Giai đoạn 2 (Năm 3 - 4): Mở rộng áp dụng đối với nhóm hộ kinh doanh nộp thuế khoán có doanh thu vượt ngưỡng chịu thuế giá trị gia tăng/thu nhập cá nhân (trên 100 triệu đồng/năm) và có sử dụng từ một đến 2 lao động.

• Giai đoạn 3 (Năm 5 trở đi): Tiến tới bao phủ toàn bộ các hộ kinh doanh còn lại trong nền kinh tế.

Dự báo mô hình cho thấy lộ trình phân kỳ này giúp hệ thống đạt mức tăng trưởng người tham gia ổn định từ 8% - 10%/năm, đồng thời triệt hạ tỷ lệ phản đối và tỷ lệ đóng cửa bỏ kinh doanh xuống dưới 5%.

Trọng tâm rào cản của kịch bản này nằm ở rủi ro “lách ngưỡng” (Threshold manipulation). Khi chính sách lấy quy mô 3 lao động hay ngưỡng doanh thu 100 triệu đồng/năm làm mốc bắt buộc, các hộ kinh doanh sẽ có động cơ mạnh mẽ để cố tình chia tách cơ sở, khai man giảm số lao động xuống dưới 3 người, hoặc hạ giả tạo doanh thu để nằm dưới ngưỡng chịu tác động. Điều này đòi hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội và cơ quan thuế phải sở hữu một năng lực giám sát và đối soát dữ liệu liên tục, tinh vi - một điều vẫn đang là điểm yếu cố hữu của bộ máy quản lý hiện nay.

5.3. Kịch bản 3: Chính sách hỗ trợ tài chính, bù đắp mức đóng từ Ngân sách Nhà nước trong giai đoạn chuyển tiếp

Kịch bản 3 tiếp cận góc độ kích thích kinh tế bằng cách sử dụng công cụ tài khóa để “mồi nước” tuân thủ. Chính sách đề xuất Ngân sách Nhà nước sẽ trích kinh phí hỗ trợ trực tiếp tiền đóng bảo hiểm xã hội cho chủ hộ kinh doanh và người lao động lần đầu tham gia: hỗ trợ 50% mức đóng trong năm đầu tiên, 30% trong năm thứ hai và 10% trong năm thứ 3. Tổng nhu cầu ngân sách bù đắp ước tính rơi vào khoảng 3.500 tỷ đến 5.000 tỷ đồng/năm trong giai đoạn cao điểm 3 năm đầu.

Tác động thực chứng từ kịch bản này là rất tích cực: việc Ngân sách Nhà nước gánh vác 50% chi phí trong năm đầu tiên sẽ giúp gia tăng tỷ lệ tuân thủ tự nguyện ban đầu thêm từ 35% - 40% so với kịch bản không có hỗ trợ. Khi đã vượt qua rào cản tâm lý ban đầu và tích lũy được quá trình tham gia, tỷ lệ duy trì đóng bền vững của hộ kinh doanh sau khi chính sách hỗ trợ kết thúc ước tính đạt khoảng 65% - 70%.

Tuy nhiên, bài toán đặt ra cho Kịch bản 3 là áp lực cân đối ngân sách nhà nước ngắn hạn trong bối cảnh nguồn thu còn nhiều khó khăn. Chính sách đòi hỏi sự cam kết chính trị mạnh mẽ và sự phê duyệt nguồn lực từ Quốc hội theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 (Luật số 83/2015/QH13). Thêm vào đó, hệ thống phải đối mặt với nguy cơ “hiện tượng vách đá” (Cliff effect): rủi ro các hộ kinh doanh sẽ đồng loạt tháo chạy, hủy bỏ tham gia ngay tại thời điểm chính sách hỗ trợ tài chính của Nhà nước cắt giảm về 0%, nếu như trong 3 năm đó cơ quan chức năng không chứng minh được giá trị thực sự của dịch vụ an sinh mang lại.

5.4. Kịch bản 4: Thiết kế gói BHXH linh hoạt, tích hợp các trợ cấp ngắn hạn (thai sản, ốm đau) để gia tăng sức hút

Kịch bản 4 tập trung tái thiết kế bản chất sản phẩm an sinh dựa trên tâm lý học hành vi người tiêu dùng. Kết quả điều tra thực địa của ILO công bố một con số ấn tượng: 83% lao động nữ và 67% chủ hộ kinh doanh trẻ tuổi (dưới 35 tuổi) ưu tiên thiết thân đối với các chế độ thai sản và ốm đau hơn nhiều so với quyền lợi hưu trí dài hạn. Kịch bản này đề xuất xây dựng một gói bảo hiểm xã hội linh hoạt rút gọn với mức đóng chỉ từ 12% - 15% thu nhập, tập trung chi trả cho các rủi ro ngắn hạn (thai sản, ốm đau, tai nạn lao động) kết hợp với một phần hưu trí tích lũy tối thiểu.

Dự báo tác động cho thấy gói an sinh linh hoạt này sẽ tạo ra sức hút bùng nổ, giúp làm tăng tỷ lệ tham gia của lực lượng lao động trẻ trong khu vực hộ kinh doanh lên gấp 2,5 lần so với gói bảo hiểm xã hội 25,5% truyền thống. Với chi phí chi trả trợ cấp thai sản bình quân khoảng 9 đến 12 triệu đồng/trường hợp, đây đóng vai trò như một đòn bẩy tài chính vô cùng hấp dẫn, giúp người lao động nhận diện trực quan lợi ích ích quốc dân của bảo hiểm xã hội.

Dù vậy, thách thức lớn nhất của Kịch bản 4 là rủi ro bù chéo và nguy cơ mất cân đối Quỹ Hưu trí - Tử tuất về dài hạn. Việc chia nhỏ và giảm mức đóng vào quỹ dài hạn để tập trung cho các quỹ ngắn hạn có thể làm suy giảm dòng tiền tích lũy vĩ mô. Đồng thời, việc vận hành song song nhiều gói bảo hiểm xã hội với các mức đóng - hưởng khác nhau (theo Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi 2024 và Nghị định số 88/2020/NĐ-CP) sẽ làm tăng vọt tính phức tạp trong công tác quản lý tài chính quỹ, đòi hỏi hệ thống công nghệ thông tin của Bảo hiểm xã hội Việt Nam phải có sự lột xác toàn diện.

Phần 6: Lộ Trình Triển Khai Thực Thi, Đổi Mới Quản Trị và Khuyến Nghị Chiến Lược Vĩ Mô

6.1. Hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật (Luật BHXH sửa đổi, Luật Thuế, Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa)

Để mở rộng thành công bao phủ bảo hiểm xã hội cho khu vực hộ kinh doanh trong giai đoạn 2026 - 2030, ưu tiên thể chế hàng đầu là phải tiến hành đồng bộ hóa triệt để hệ thống pháp luật, xóa bỏ tình trạng “trống đánh ngược, kèn thổi xuôi” giữa các đạo luật. Khuôn khổ pháp lý cần tập trung sửa đổi, bổ sung đồng bộ ít nhất 3 đạo luật trụ cột: Luật Bảo hiểm xã hội (sửa đổi năm 2024), Luật Quản lý thuế năm 2019, Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017, cùng với khoảng 5 Nghị định hướng dẫn chi tiết liên quan.

Mục tiêu chiến lược đặt ra cho giai đoạn 2026 - 2030 là phải đưa 100% chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh và ít nhất 50% lao động làm việc tại các hộ kinh doanh vào hệ thống bảo hiểm xã hội bắt buộc, bám sát tinh thần Nghị quyết số 28-NQ/TW của Trung ương. Đồng thời, các quy định khuyến khích phải tạo ra động lực để tỷ lệ hộ kinh doanh tự nguyện chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp siêu nhỏ tăng thêm 15% - 20%, nhờ việc dỡ bỏ các rào cản pháp lý phân biệt đối xử.

Bản chất của cuộc cải cách pháp lý này là phải tái định hình tư cách pháp lý của hộ kinh doanh trong Bộ luật Dân sự và Luật Doanh nghiệp, thừa nhận hộ kinh doanh là một chủ thể kinh doanh chính thức có đầy đủ quyền hạn và nghĩa vụ. Pháp luật phải quy định rõ ràng: nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội cho người lao động là một khoản chi phí kinh doanh hợp pháp, hợp lệ và bắt buộc, phải được loại trừ khỏi doanh thu tính thuế. Chỉ khi nghĩa vụ an sinh được tích hợp hữu cơ vào chi phí vận hành kinh doanh, chúng ta mới xóa bỏ được sự thiếu đồng bộ về mặt thể chế.

6.2. Xây dựng Hệ sinh thái Dữ liệu an sinh số: Tích hợp CSDLQG về Dân cư (VNeID), CSDL Thuế và CSDL BHXH

Giải pháp đột phá mang tính quyết định cho mọi bế tắc thực thi chính là việc chuyển đổi từ phương thức quản lý thủ công sang “Quản trị dựa trên dữ liệu số” (Data-driven governance). Việt Nam cần khẩn trương xây dựng một Hệ sinh thái dữ liệu an sinh số thống nhất, lấy Mã định danh cá nhân (12 chữ số) trên nền tảng VNeID (theo Luật Căn cước năm 2023 và Đề án 06 của Chính phủ) làm mã số quản lý duy nhất cho chủ hộ kinh doanh và người lao động, thay thế hoàn toàn cho việc quản lý phân tán bằng mã số thuế hay mã số bảo hiểm xã hội riêng biệt.

Thông qua Trục liên thông văn bản quốc gia và Nền tảng tích hợp, chia sẻ dữ liệu quốc gia (NDXP) theo Nghị định số 47/2020/NĐ-CP, hệ thống phải thực hiện tự động hóa 100% quá trình đối soát dữ liệu thời gian thực (real-time) giữa Cơ sở dữ liệu Thuế, Cơ sở dữ liệu Đăng ký kinh doanh và Cơ sở dữ liệu Bảo hiểm xã hội. Khi một hộ kinh doanh đăng ký mới, thay đổi quy mô lao động hoặc phát sinh doanh thu với cơ quan thuế, dữ liệu sẽ lập tức được chia sẻ sang cơ quan bảo hiểm xã hội để tự động tạo lập hồ sơ quản lý.

Cơ chế chia sẻ dữ liệu tự động này dự báo sẽ giúp kéo giảm tỷ lệ hồ sơ trùng lặp, hồ sơ ảo về lao động hộ kinh doanh xuống dưới 0,1%. Quan trọng hơn, việc triệt tiêu các “ốc đảo dữ liệu” sẽ giúp bộ máy nhà nước tiết kiệm khoảng 1.200 tỷ đồng chi phí vận hành hành chính và rà soát thủ công mỗi năm. Tuy nhiên, quá trình này phải đi đôi với việc xây dựng hành lang pháp lý bảo vệ dữ liệu cá nhân chặt chẽ, phân quyền truy cập minh bạch để vừa phục vụ mục tiêu quản lý an sinh vừa bảo vệ tuyệt đối bí mật kinh doanh của người dân.

6.3. Tái thiết kế quy trình cung cấp dịch vụ, đơn giản hóa thủ tục hành chính dành riêng cho HKD

Sẽ không thể đưa hàng triệu hộ kinh doanh vào hệ thống an sinh nếu tiếp tục duy trì bộ máy hành chính quan nhiêu và quy trình phiền hà. Ngành Bảo hiểm xã hội phải thực hiện một cuộc cách mạng về dịch vụ công: tái thiết kế toàn bộ quy trình cung cấp dịch vụ theo tư duy “lấy người dân làm trung tâm”. Bộ hồ sơ đăng ký bảo hiểm xã hội cồng kềnh từ 4 đến 5 loại giấy tờ hiện nay phải được rút gọn xuống còn một tờ khai điện tử duy nhất, được tích hợp trực tiếp trên ứng dụng VssID hoặc ứng dụng VNeID.

Hệ thống thanh toán cần bổ sung tính năng trích nợ tự động (Auto-debit) linh hoạt qua tài khoản ngân hàng điện tử hoặc ví điện tử cho chủ hộ kinh doanh, cho phép họ chủ động lựa chọn chu kỳ đóng: đóng theo một tháng, 3 tháng, 6 tháng hoặc đóng dồn vào cuối vụ thu hoạch kinh doanh. Đồng thời, thời gian xử lý thủ tục giải quyết các chế độ ngắn hạn như thai sản, ốm đau cho lao động hộ kinh doanh phải được rút ngắn xuống dưới 3 ngày làm việc, thực hiện chi trả trực tiếp vào tài khoản cá nhân của người thụ hưởng mà không qua trung gian chủ hộ.

Mục tiêu chiến lược là phấn đấu đạt 90% chủ hộ kinh doanh thực hiện toàn bộ các giao dịch bảo hiểm xã hội trên ứng dụng điện thoại thông minh (Mobile app) vào năm 2028, tuân thủ Nghị định số 45/2020/NĐ-CP và Quyết định số 222/QĐ-BHXH. Việc xóa bỏ các trung gian hành chính và tự động hóa quy trình không chỉ giảm thiểu chi phí tuân thủ cho người dân, mà còn triệt tiêu tận gốc nguy cơ nhũng nhiễu, tiêu cực từ cấp thực thi cơ sở, biến bảo hiểm xã hội thành một dịch vụ công thân thiện, tiện lợi như các ứng dụng ngân hàng số hiện đại.

6.4. Chiến lược truyền thông thay đổi hành vi và nâng cao năng lực tuân thủ cho chủ hộ kinh doanh

Mọi chính sách dù hoàn hảo trên giấy tờ cũng sẽ thất bại nếu không thu phục được lòng tin của nhân dân. Chiến lược mở rộng bao phủ bảo hiểm xã hội cho hộ kinh doanh giai đoạn 2026 - 2030 đòi hỏi sự thay đổi căn bản về bản chất truyền thông: chuyển từ truyền thông pháp lý khô khan, mang tính đe dọa xử phạt sang truyền thông về giá trị tài chính, bảo hiểm rủi ro và trách nhiệm xã hội.

Thực hiện Quyết định số 1676/QĐ-TTg và Quyết định số 1155/QĐ-BHXH, Bảo hiểm xã hội Việt Nam cần phối hợp với Hội Nông dân, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa triển khai mô hình “Tư vấn an sinh tận hộ” tại toàn bộ 63 tỉnh, thành phố. Mục tiêu đặt ra là 100% chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh được tiếp cận thông tin và tư vấn trực tiếp về chính sách bảo hiểm xã hội bắt buộc sửa đổi trước khi luật có hiệu lực thi hành. Qua đó, phấn đấu nâng tỷ lệ nhận thức đúng về quyền lợi bảo hiểm xã hội của chủ hộ kinh doanh từ 22% hiện nay lên trên 80% vào năm 2028.

Song song đó, các địa phương cần xây dựng 1.000 mô hình “Hộ kinh doanh An sinh mẫu” - nơi các chủ hộ kinh doanh đi đầu trong việc tham gia bảo hiểm xã hội cho bản thân và người lao động được vinh danh, được hỗ trợ ưu đãi về thuế, tín dụng. Việc phát huy vai trò của các mạng lưới xã hội tin cậy tại địa phương (như Tổ dân phố, Hội phụ nữ) sẽ giúp thẩm thấu chính sách vào từng ngõ ngách đời sống, vượt qua bức tường nghi ngại, biến việc tham gia bảo hiểm xã hội từ một nghĩa vụ đối phó cưỡng chế thành một chuẩn mực văn hóa kinh doanh văn minh, bảo vệ phẩm giá người lao động và bảo đảm sự phát triển bền vững của toàn xã hội.