Bất Cập Quản Trị Và Lỗ Hổng Chính Sách Trong Hoạt Động Đầu Tư Quốc Tế Của Doanh Nghiệp Nhà Nước: Bài Học Từ Thất Bại Của Petrovietnam Tại Venezuela

Phần 3: Cuộc khủng hoảng tài chính dây chuyền và mắt xích ma quái với ngân hàng

3.1. Bức tranh toàn cảnh về 13 dự án đầu tư nước ngoài thua lỗ của PetroVietnam

Thảm họa đầu tư tại mỏ dầu Junin-2 ở Venezuela không phải là một sự cố đơn lẻ hay một tai nạn nghiệp vụ ngẫu nhiên, mà là đỉnh điểm của một chuỗi sai phạm mang tính hệ thống trong chiến lược vươn ra quốc tế của Tập đoàn Dầu khí Quốc gia (PVN) và Tổng công ty Thăm dò Khai thác Dầu khí (PVEP). Báo cáo toàn diện từ Bộ Công Thương gửi đến Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp – cơ quan đại diện quản lý 19 tập đoàn, tổng công ty nhà nước với tổng tài sản lên tới 99 tỷ USD – đã phơi bày một thực trạng u tối: Trong tổng số 13 dự án đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của PVN và PVEP, có tới 11 dự án rơi vào cảnh thua lỗ nặng nề, hoạt động bị đóng băng hoặc buộc phải tháo chạy bằng cách chuyển nhượng phần vốn góp cho đối tác bản địa. Danh sách thất bại trải dài từ Peru, Malaysia, Iran, Congo, Myanmar cho đến quốc gia láng giềng Campuchia.

Điển hình cho tư duy đầu tư duy ý chí và sự yếu kém toàn diện trong quản trị rủi ro là dự án thăm dò ngoài khơi Campuchia. Mặc dù đã ném vào lòng biển 72 triệu USD ngân sách nhà nước, các đơn vị quản lý vốn công vẫn không thể tiến hành bất kỳ hoạt động khoan khai thác thương mại nào, cuối cùng đành ngậm ngùi bỏ trống địa bàn, tạo điều kiện cho một doanh nghiệp tư nhân từ Singapore tiếp quản ranh giới mỏ. Sự tương phản này vạch trần một nghịch lý nhức nhối: Cùng một địa bàn địa chất, nguồn lực nhà nước rơi vào bế tắc và lãng phí, trong khi dòng vốn tư nhân lại dễ dàng tối ưu hóa hiệu quả vận hành.

Bất chấp những số liệu báo cáo bề nổi mang tính xoa dịu – như chỉ số doanh thu 2 tháng đầu năm công bố đạt 4,8 tỷ USD, vượt 8% so với kế hoạch dự báo – bản chất sức khỏe tài chính thực sự của tập đoàn năng lượng hàng đầu quốc gia đang rơi vào trạng thái tụt dốc tự do. Động cơ thúc đẩy chuỗi phiêu lưu đầu tư xuyên biên giới xuất phát từ áp lực suy giảm trữ lượng tài nguyên trong nước cùng các tranh chấp địa chính trị phức tạp trên Biển Đông. Tuy nhiên, thay vì xây dựng một năng lực quản trị rủi ro kỹ thuật và địa chính trị chuẩn mực quốc tế, các nhà quản lý vốn công lại áp dụng tư duy “dàn hàng ngang” dàn trải, biến dòng vốn tài sản của toàn dân thành ván cược mạo hiểm nơi xứ người. Dưới góc độ triết học quản trị, việc phung phí hàng trăm triệu USD tài sản công không đơn thuần là sự kém cỏi về chiến lược kinh doanh, mà là một hành vi xâm phạm nghiêm trọng đến quyền lợi phát triển bền vững của quốc gia và phẩm giá lao động của hàng triệu người dân đóng thuế.

3.2. Mối liên hệ cộng sinh bất hợp pháp giữa PVN và đại án OceanBank

Tổn thất tài chính từ các dự án viễn chinh vô hiệu không dừng lại ở ranh giới ngành dầu khí, mà nhanh chóng kích hoạt phản ứng dây chuyền, ăn sâu vào hệ thống tài chính - ngân hàng thông qua cơ chế cộng sinh bất hợp pháp. Mối liên kết ma quái này bắt nguồn từ năm 2007, khi PVN tham gia với tư cách là cổ đông chiến lược lớn nhất của Ngân hàng Thương mại Cổ phần Đại Dương (OceanBank). Sự kết hợp giữa một tập đoàn kinh tế nhà nước nắm giữ dòng tiền mặt khổng lồ và một ngân hàng thương mại cổ phần đã tạo ra một “vòng xoáy lợi ích” tiêu cực, nơi vốn công bị biến thành công cụ chi phối và chiết khấu lợi ích cá nhân.

Hệ quả tất yếu của mối quan hệ thao túng này là cuộc khủng hoảng đổ vỡ vào năm 2015, khi Ngân hàng Nhà nước buộc phải mua lại OceanBank với giá 0 đồng, sau khi phát hiện khoản lỗ chổng gọng lên tới 445 triệu USD – con số chiếm tới một nửa tổng dư nợ cho vay của ngân hàng tại thời điểm đó. Vi phạm pháp luật nghiêm trọng về quy định giới hạn góp vốn theo Luật Các tổ chức tín dụng đã biến ngân hàng này thành “sân sau” cho các đại án tham nhũng và rút ruột tài sản công.

Giai đoạn 2 của cuộc điều tra đại án OceanBank vào tháng 12 năm 2018 và tháng 1 năm 2019 đã chứng kiến hàng loạt mắt xích lãnh đạo bị sa lưới pháp luật. Nguyên Tổng Giám đốc và nguyên Phó Tổng Giám đốc của PVEP lần lượt bị khởi tố và bắt tạm giam do liên quan đến hành vi nhận tiền “chăm sóc khách hàng” và chia chác hoa hồng bất hợp pháp. Bản án khắc nghiệt của pháp luật đã tuyên đối với các chủ thể phạm tội: Cựu Chủ tịch PVN từng giữ chức Tổng Giám đốc OceanBank phải chịu án tử hình (và đang nỗ lực huy động 1,6 triệu USD tiền bồi thường nhằm khắc phục hậu quả để được giảm xuống án chung thân), trong khi cựu Chủ tịch Tập đoàn Ocean Group nhận án tù chung thân.

Sự sụp đổ của hệ thống cộng sinh này phơi bày lỗ hổng quản trị chí mạng: Khi tiền công quỹ được rót vào các mô hình ngân hàng “sân sau”, ranh giới giữa quản lý tài sản quốc gia và hành vi trục lợi nhóm hoàn toàn bị xóa bỏ. Đây không chỉ là sự buông lỏng kiểm soát tài chính đơn thuần, mà là một sự tha hóa có hệ thống, biến niềm tin tín dụng của nền kinh tế thành “món mồi ngon” cho những liên minh quyền lực ngầm.